Пишува: Проф д-р Јове Кекеновски
Има пресуди што се носат. Има пресуди што се пишуваат. А има и пресуди што се препишуваат. Но има и такви што, покрај тоа што се препишани и за нив се молчи. Е токму една таква скорешна пресуда на Апелациониот суд е токму тоа: текст што изгледа како одлука, но одбегнува да каже нешто свое. Формално сигурна, суштински празна. Гласна во изреката, тивка во образложението.
Ја отвораш пресудата и почнуваш да ја читаш. Првата страница делува решително: жалбата на тужениот (државата) се одбива, жалбата на тужителот се усвојува. Износот на обештетувањето се зголемува, но образложението останува исто. Државата наместо денари 5.500.000,оо денари сега треба да плати 7.800.000,оо денари односно дополнителни 2.300.000.оо денари.
Сè изгледа како судот да знае што прави. Но потоа почнуваш да читаш.
Фактичката состојба долга, детална, драматична. Од страница 4 па натаму, сцени на насилство, удари, страв, човечко тело ставено на раб. Образложението познато, веќе видено, веќе аргументирано.
И во еден момент сфаќаш: не читаш второстепена пресуда. Читаш и гледаш верен одраз на првостепена во апелационата пресуда. Тажно огледало на првостепената пресуда. Но токму тука почнува суштинскиот проблем.
Затоа што Апелациониот суд не само што препишал туку и одлучил мериторно.
Не ја укинал пресудата. Не ја вратил на повторно одлучување. Туку сам ја сменил. Едноставно ја зголемил сумата на обештетувањето.
И тука правото поставува јасни правила. Второстепениот суд има избор:
да потврди, да укине и да врати, или да измени, но само ако даде сопствено, јасно и целосно образложение.
Тоа не е формалност. Тоа е суштинска обврска на судот. Затоа што мериторното одлучување значи нешто многу конкретно: дека судот презема одговорност за исходот со свои причини, со своја логика, со своја проценка. А тука, токму тоа недостасува.
Судот ја менува пресудата, но е ја менува логиката. Го менува резултатот,
но не ја менува аргументацијата. Тоа е правен парадокс. Ако првостепеното образложение било доволно и исправно зошто се менува износот?
Ако не било доволно, зошто се препишува?
Ова не е стилска слабост. Ова е суштински проблем на одлучувањето. Затоа што кога судот има забелешки на првостепената пресуда, постои јасен пат:
укинување и враќање на првосетепена инстанца. Тоа е механизмот што обезбедува правилна постапка, дополнување на недостатоци и вистинска контрола. Но овде, судот не го избира тој пат. Не укинува. Не враќа. Не објаснува. Туку ја презема истата аргументација и носи поинаков резултат.
Со тоа, исходот повеќе не произлегува од образложението, туку образложението станува декор за веќе донесена одлука. И токму тука, пресудата престанува да биде правна анализа. И станува административен акт со изменета бројка.
На крајот, се редат износи: 1.500.000, 900.000, 600.000 денари, распределени по категории на штета. Но без критериум. Без објаснување. Без метод. Како табела без формула. Како резултат без процес.
И во сето тоа, се појавува уште еден симптом. Термин што не постои во законот:
„реално обештетување“. Правото не го познава тоа. Законот зборува за правичен надомест, не за „реален“. Тоа не е ни нијанса, тоа е суштинска разлика.
Кога судот почнува да користи поими што не постојат во законодавството, тоа не е толкување. Тоа е отстапување.
И тогаш, целата пресуда добива ново значење. Не како одлука што произлегува од аргументи, туку како резултат што бара оправдување. И тука прашањето повеќе не е само за оваа пресуда. Туку за системот.
Што значи кога второстепен суд може да менува исход без да менува аргументација? Што значи контрола ако нема критика? Што значи мериторна одлука без сопствено мислење?
И најважното: Каде е Судскиот совет? Дали ќе се запраша зошто судот одлучил мериторно без да даде сопствено образложение? Дали ќе отвори прашање зошто не е применет основниот механизам, укинување и враќање? Дали ќе реагира кога исходот се менува, а логиката останува иста?
Ова не е прашање на една пресуда. Ова е прашање на стандарди. Ако ова стане нормално, тогаш второстепеното судење ја губи својата суштина. Затоа што правдата не е само резултат. Правдата е процес. А кога процесот исчезнува, останува само бројка. И тишина зад неа.
Правдата не смее да биде копија. Правдата мора да биде аргумент. Сè друго е тишина со печат. Одговорноста за ваквото мериторно одлучување не е апстрактна, таа има име и функција, и токму затоа мора да биде предмет на сериозна институционална проверка.
