Пишува: Миролсав Трлин, дипломиран економист во пензија
Повремените најави за можни реформи на пензискиот систем повторно ги отвораат старите дилеми: дали сегашниот модел е одржлив, каква треба да биде улогата на вториот пензиски столб и дали државата ќе може да ги исполни обврските кон сегашните и идните пензионери. Но пред да разговараме за конкретни решенија, можеби треба да се постави едно многу поосновно прашање: дали нашиот пензиски систем почива врз јасни правила или врз доверба во моменталните носители на политичката власт?
Пензискиот систем не се создава за еден мандат, ниту за една влада. Тој претставува договор меѓу генерациите кој треба да функционира со децении. Токму затоа граѓаните не треба да бидат принудени да веруваат во добрата волја на поединечни политичари, туку во јасни, законски утврдени и проверливи правила што подеднакво важат за сите.
Основата на првиот пензиски столб е генерациската солидарност. Денешните работници преку своите придонеси ги финансираат денешните пензионери, со очекување дека истото ќе го прават и идните генерации. Тоа е принцип кој функционира во голем број држави и сам по себе не е спорен. Спорно станува кога правилата за управување со средствата не се доволно јасни, транспарентни и предвидливи.
Во последните години сè поголем дел од средствата за исплата на пензиите се обезбедуваат преку буџетски трансфери. И тоа не е нешто невообичаено. Многу држави ги поддржуваат своите пензиски системи со средства од Буџетот. Но тука се поставува суштинското прашање: дали е јасно разграничено што е право стекнато со придонеси, а што е право обезбедено преку државна солидарност?
Кога средствата собрани од придонеси и средствата обезбедени од Буџетот се третираат како единствена основа за пресметка, граѓаните тешко можат да утврдат кој дел од пензијата е резултат на нивниот труд и уплати, а кој дел претставува општествена поддршка. Во такви услови се создава простор за различни толкувања, недоразбирања и сомнежи во правичноста на системот.
Затоа е потребно јасно раздвојување на трите основни извори на пензиски приходи. Првиот е осигурителниот дел кој произлегува од уплатените придонеси во првиот столб. Вториот е социјалниот дел кој се финансира од Буџетот и претставува израз на општествената солидарност. Третиот е личниот дел кој произлегува од средствата акумулирани во вториот пензиски столб како лична заштеда на осигуреникот.
Таквата поделба не е само сметководствена операција. Таа е предуслов за поголема транспарентност и доверба. Секој граѓанин треба да може јасно да види што стекнал преку придонеси, што добива преку државна поддршка и што обезбедил преку сопствената заштеда.
Во таа насока вреди да се разгледа и можноста пензиските права да се евидентираат преку бодовен систем наместо исклучиво преку номинални парични износи. Бодовите би претставувале мерка за стекнатите права врз основа на придонесите, додека нивната вредност би се определувала според однапред утврдени правила. На тој начин граѓаните би имале многу појасен увид во своите права и во начинот на кој се пресметуваат нивните пензии.
Подеднакво важно е и законски да се утврдат границите на буџетската поддршка. Доколку државата интервенира во покривањето на пензискиот дефицит, граѓаните имаат право однапред да знаат под кои услови, до кој обем и по која методологија се врши тоа. Над одредено ниво, дополнителните средства би можеле да се третираат како посебна социјална поддршка насочена кон пензионерите со најниски примања, а не како дел од осигурителните права стекнати со придонеси.
Колку се појасни правилата, толку помал простор останува за произволност. Примената на јасно дефиниран закон не треба да зависи од политичка проценка, туку да биде прашање на професионална и техничка изведба. Како што современите информатички системи денес можат прецизно да пресметуваат даноци, плати или банкарски трансакции, така можат и точно да ги пресметуваат пензиските права ако правилата се доволно јасни. Улогата на институциите тогаш не е да одлучуваат кому што му следува, туку да проверат дали законот е правилно применет. Граѓанинот, пак, секогаш треба да има можност за независна контрола и жалба доколку смета дека неговите права не се правилно пресметани.
Пензискиот систем е премногу важен за да зависи од дневната политика. Тој мора да биде изграден врз стабилни правила што ќе важат и денес и утре, без оглед која политичка гарнитура е на власт. Само така може да се изгради доверба во системот, да се обезбеди еднаков третман на сите генерации и да се создаде чувство на сигурност кај сегашните и идните пензионери.
Затоа вистинското прашање не е дали ќе има повеќе или помалку солидарност. Вистинското прашање е дали солидарноста ќе биде јасно дефинирана, мерлива и контролирана. Само систем на јасни правила може да обезбеди праведност. Сè друго останува во зоната на доверба, а довербата без правила е секогаш кревка основа за еден систем што треба да трае со генерации.
Достоинствениот живот во третото доба не започнува со првата исплатена пензија, туку со довербата дека правилата според кои таа ќе се пресметува се однапред познати, јасни и еднакви за сите.
