Минималната плата треба да биде правило, а не предмет на постојани преговори
Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Прашањето за платите, продуктивноста и работничките права повторно е во центарот на јавната дебата. Растот на трошоците за живот, разликите меѓу јавниот и приватниот сектор и постојаните барања за зголемување на минималната плата отвораат едно суштинско прашање: колку навистина го вреднуваме трудот и според кои правила ја распределуваме создадената вредност?
Денешниот работник се соочува со ниски примања, несигурност и намалена куповна моќ. Истовремено, во приватниот сектор зголемувањето на платите често се условува со растот на продуктивноста. Тоа има економска основа, но продуктивноста не зависи само од работникот, туку и од технологијата, организацијата, управувањето и пазарните услови. Затоа, ако се бара поголем учинок од работникот, мора да се создадат и услови за негово постигнување. Повисоката продуктивност треба да овозможи и повисоки плати, а подобро платениот работник да биде мотивиран да придонесува за развојот на компанијата.
Разликите меѓу јавниот и приватниот сектор дополнително го засилуваат чувството на нерамноправност. Додека во јавниот сектор се договараат зголемувања на платите, многу работници во приватниот сектор едвај ги покриваат основните животни трошоци. Двата сектора имаат различни функции, но растот на платите мора да ги зема предвид и економските можности, продуктивноста и одржливоста на јавните финансии. Вистинската рамноправност не значи сите да имаат исти плати, туку трудот да се вреднува според јасни критериуми, а секој работник да има можност за достоинствен живот.
Токму тука доаѓаме до минималната плата. Цените растат, потребите се менуваат, а платата што вчера била доволна денес може да не ги покрива ниту основните трошоци. Но, можеби вистинското прашање не е само колкава треба да биде минималната плата, туку зошто секогаш одново мора да преговараме за нејзината висина?
Минималната плата не е само бројка во платниот список. Зад неа стои човек кој треба да ги плати сметките, да го издржува семејството и да ја планира својата иднина. Затоа нејзиното утврдување не треба да зависи од секојпат ново надмудрување меѓу работниците, работодавачите и државата. Потребна е јасна методологија според која таа редовно ќе се усогласува со инфлацијата, трошоците за живот, движењето на просечната или медијалната плата и продуктивноста.
Таквото правило би донело поголема предвидливост за сите. Работникот би знаел според кои критериуми се менува неговата минимална заработка, а работодавачот би можел однапред да ги планира трошоците. Тоа не значи укинување на социјалниот дијалог, туку договор за стабилни правила што ќе се применуваат доследно, со можност периодично да се преиспитуваат според економските услови.
Повисоките плати не треба да се гледаат само како трошок. Тие ја зголемуваат куповната моќ и можат да ја поттикнат потрошувачката, но нивната одржливост зависи од продуктивноста и развојот на компаниите. Затоа е важно да се инвестира во технологија, знаење и подобра организација на работата. А кога домашните работници заминуваат во странство, додека истовремено се бара работна сила однадвор, треба да се запрашаме дали проблемот е само во недостигот од работници или и во платите и условите што им ги нудиме. Заминувањето на работната сила е и сигнал дека домашната економија не успева доволно добро да ги задржи луѓето што ѝ се потребни.
Во овој процес, улогата на синдикатите е незаменлива. Тие треба да бидат вистински застапници на работниците, да се борат за правични плати и подобри услови за работа и да учествуваат во создавањето долгорочни решенија. Но за да ја исполнат таа улога, мора да бидат независни од партиските интереси и политичките калкулации. Кога интересите на членството се во втор план, работникот останува без вистинска заштита. На Македонија ѝ се потребни транспарентни и отчетни синдикати што ќе водат дијалог со работодавачите и државата, без да станат продолжена рака на политиката.
Решението, според тоа, не е само во повисока минимална плата, туку во систем што ќе обезбеди нејзино правично усогласување, одговорно управување со јавните финансии, поголема продуктивност и доследна заштита на работничките права.
Работничките права не се само прашање на плата. Тие се мерка за социјалната стабилност, економската одржливост и демократската зрелост на општеството. Затоа минималната плата не треба да биде ниту политичка награда ниту товар што автоматски ја загрозува економијата, туку најниското прифатливо вреднување на трудот, утврдено според јасни и предвидливи критериуми.
Можеби токму тоа е суштината на целата расправа: наместо секоја година одново да се прашуваме колкава треба да биде минималната плата, треба да утврдиме според кое правило ќе се определува и како тоа ќе важи за сите.
Кога правилата се однапред познати, нема потреба од постојани победници и поразени. Работникот знае што може да очекува, работодавачот знае на што треба да смета, а државата ја презема одговорноста да обезбеди правична и одржлива рамнотежа.
Минималната плата не треба да биде само бројка. Таа треба да стане правило за реално вреднување на трудот, а работникот – вистинската мерка на економскиот развој.
