Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Секои неколку години во Македонија се менуваат влади, министри, директори, партиски слогани и политички ветувања. Секој нов политички циклус започнува со надеж дека конечно доаѓа време на правда, реформи, економски развој и подобар живот за граѓаните. Но кога ќе помине првичната еуфорија, граѓаните повторно се соочуваат со истите проблеми: ниски плати, партизација, корупција, иселување на младите, нефункционални институции и чувство дека државата никако да тргне напред.
Тогаш сосема оправдано се поставува прашањето: дали Македонија навистина се движи напред или само се движи во круг?
Денес, по толку изгубени години, се создава впечаток дека кај нас многу полесно се менуваат политичките гарнитури отколку самиот систем. Власта се менува, но начинот на владеење останува речиси ист. Наместо силни институции, повторно добиваме силни партии. Наместо држава во која законот важи еднакво за сите, добиваме систем во кој многу често поважни се партиската припадност, личните врски и блискоста до центрите на моќ.
И токму тука се наметнува најважното прашање — кому навистина му одговара Македонија да стои во место?
Сигурно не на младите луѓе кои масовно ја напуштаат државата барајќи достоинствен живот, сигурна работа и систем во кој трудот и знаењето се вреднуваат повеќе од партиската книшка. Не им одговара ниту на работниците, земјоделците, пензионерите и на сите оние граѓани кои чесно работеле и работат, а сè потешко врзуваат крај со крај. Не им одговара ни на чесните и способни луѓе кои со години гледаат како неспособноста, послушноста и партиската лојалност стануваат поважни од квалитетот и знаењето.
Секоја изгубена година без вистински реформи не значи само пропуштен економски раст. Таа значи изгубени инвестиции, изгубени работни места, ново иселување и уште помала доверба во институциите.
Но очигледно е дека ваквата состојба на некого сепак му користи. Не затоа што постои некаков таен центар што ја држи државата во застој, туку затоа што секој нефункционален систем секогаш создава луѓе и групи на кои таквата состојба им носи политичка, економска или лична корист.
Во држава со слаби институции најлесно опстојуваат партиските структури што ја градат својата моќ врз зависноста на граѓаните. Кога човекот зависи од партијата за работа, за напредување, за вработување на своето дете или за решавање на најобичен административен проблем, тогаш стравот станува најсилно средство за контрола. Во таков систем граѓанинот полека престанува да верува во државата, а почнува да верува само во „свој човек“.
Истовремено, нефункционалниот систем создава простор за привилегирани бизнис и политички кругови кои профитираат токму од недостатокот на ред, контрола и еднакви правила за сите. Во таква атмосфера конкуренцијата не е добредојдена, независните институции се пречка, а правната држава претставува опасност за воспоставените привилегии. Најзагрижувачко е што со текот на времето граѓаните почнуваат да се навикнуваат на ваквата состојба. Полека се прифаќа мислењето дека „сите се исти“, дека „ништо не може да се смени“ и дека секоја нова власт неизбежно ќе стане иста како претходната. Токму тоа чувство на безнадежност е можеби најголемата победа на лошиот систем.
Но Македонија не стои во место затоа што нема паметни, чесни и способни луѓе. Напротив. Оваа држава има огромен човечки потенцијал, вредни луѓе, талентирани млади генерации и граѓани кои знаат што значат труд, достоинство и чесност. Проблемот е што предолго се обидуваме да ја менуваме државата преку поединци и партии, наместо преку градење систем што ќе биде посилен од секоја власт.
Затоа вистинската промена нема да дојде со појава на нов „спасител“, ниту со слепа верба дека некоја идна власт магично ќе ги реши проблемите. Промената ќе започне тогаш кога граѓаните ќе престанат да го прифаќаат ненормалното како нормално. Кога ќе почнеме да бараме чесни институции наместо привилегии, правда наместо партиска заштита и одговорност наместо оправдувања.
Државата не ја уништува само корупцијата. Ја уништува и молчењето пред неправдата, прифаќањето на партизацијата како нешто „нормално“ и помирувањето со мислата дека подобро не е можно.Македонија предолго се движи во круг. Но секој круг може да се прекине во моментот кога граѓаните ќе сфатат дека иднината на државата не зависи само од политичарите, туку и од самите нас — од тоа што ќе поддржиме, што ќе толерираме и каква држава ќе бараме за идните генерации.
Затоа е време конечно да престанеме системот да го доживуваме како нешто што секогаш некој друг ни го наметнува. Системот е огледало на вредностите што ги прифаќаме, на институциите што ги градиме и на одговорноста што сме подготвени да ја бараме.
Бидејќи прашањето не е само кому му одговара Македонија да стои во место. Вистинското прашање е дали ние, како граѓани, ќе дозволиме тоа да продолжи. Одговорот на тоа прашање ќе ја одреди иднината на државата многу повеќе отколку која било следна влада.
