Европската Унија испрати нова порака до граѓаните да бидат подготвени за можни кризни ситуации, препорачувајќи секое домаќинство да располага со доволно храна, вода, лекови и други основни производи за најмалку 72 часа. Новите насоки на Европската комисија, претставени на 3 ноември 2026 година, повторно го отворија прашањето од што се подготвува да се заштити Европа и зошто Брисел сè посериозно предупредува на можни прекини во нормалното функционирање на секојдневниот живот.
Иако ваквите препораки на прв поглед можат да предизвикаат загриженост, европските институции нагласуваат дека тие не се поврзани со сознанија за непосредна воена опасност или конкретна претстојна катастрофа. Станува збор за поширока стратегија за подготвеност, усвоена во март 2025 година, чија цел е граѓаните, институциите и државите да можат полесно да се справат со различни непредвидени кризи.
Сепак, причините поради кои Европската Унија инсистира на ваква подготвеност се сериозни. Војната во Украина, растечките геополитички тензии, заканите од Русија, сајбернападите, можните саботажи на критичната инфраструктура, природните катастрофи и неизвесноста околу меѓународната безбедност се дел од ризиците што ја принудуваат Европа да го преиспита сопствениот систем за заштита.
Според новите препораки, граѓаните треба да имаат резерви што ќе им овозможат самостојно да ги задоволат основните животни потреби во првите три дена од евентуална криза. Покрај вода и храна што може да се чува подолго време без ладење, се препорачуваат неопходни лекови, прибор за прва помош, батериски светилки, радио на батерии, дополнителни полначи за мобилни телефони, средства за лична хигиена и одредена сума готовина.
Готовината се смета за особено важна во ситуации кога поради прекин на електричната енергија или сајбернапад би можеле да престанат да функционираат банкоматите, платежните картички и електронските системи за плаќање.
Европската комисија препорачува и однапред да се подготви торба за итна евакуација со најважните лични документи, лекови и други неопходни предмети, доколку граѓаните бидат принудени брзо да ги напуштат своите домови.
Еден од главните фактори за зголемената загриженост е безбедносната состојба на европскиот континент. Руската инвазија врз Украина и продолжувањето на воените дејства ја натераа Европската Унија значително повеќе да инвестира во одбраната, но и во заштитата на цивилното население.
Европските институции во изминатиот период предупредуваа на хибридни операции, обиди за саботажи, сајбернапади и активности насочени кон нарушување на критичната инфраструктура. Посебно внимание се посветува на електроенергетските системи, транспортните мрежи, телекомуникациите, здравствените установи и финансиските институции.
Во март 2026 година Советот на Европската Унија ги осуди континуираните руски хибридни активности насочени против европските земји, а претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, во повеќе наврати предупредуваше дека Европа се соочува со сè посложени безбедносни предизвици.
Загриженоста дополнително ја зголемуваат и руските нуклеарни закани, како и неизвесноста околу идната улога на Соединетите Американски Држави во европската безбедност. Сè погласните дебати за американските обврски кон НАТО ги поттикнуваат европските држави да развиваат сопствени капацитети за одбрана и справување со кризи.
Но, од Брисел предупредуваат дека за да дојде до сериозно нарушување на секојдневниот живот воопшто не е неопходно да избувне војна.
Големиот прекин на снабдувањето со електрична енергија во Шпанија и Португалија во април 2025 година покажа колку брзо милиони граѓани можат да останат без основни услуги. Тогаш беа нарушени транспортот, комуникациите и работата на голем број институции, а случајот дополнително ја отвори дебатата за ранливоста на современите општества.
Слични последици би можел да предизвика и голем сајбернапад врз електроенергетската мрежа, болниците, банките или системите за снабдување со вода.
Во такви околности, дури и краткотраен прекин во функционирањето на инфраструктурата може да предизвика проблеми со набавката на храна, подигнувањето пари, комуникацијата и пристапот до здравствени услуги.
Дополнителен ризик претставуваат и природните непогоди. Поплавите, пожарите, земјотресите и екстремните временски појави во последните децении предизвикаа огромни материјални штети низ Европа. Според податоците на Европската агенција за животна средина, природните катастрофи предизвикале економски загуби од околу 822 милијарди евра во Европската Унија во периодот од 1980 до 2024 година.
Искуствата од пандемијата на коронавирусот дополнително покажаа колку брзо можат да бидат нарушени синџирите за снабдување со лекови, медицинска опрема и основни производи.
Европската комесарка за подготвеност и управување со кризи, Хаџа Лахбиб, предупреди дека граѓаните треба да размислуваат и за ситуации во кои, поради технички дефект или сајбернапад, нема да можат да купуваат во супермаркетите или нормално да ги користат комуналните услуги.
Токму затоа Европската комисија смета дека првите 72 часа се клучни. Во случај на голема катастрофа, на службите за итна помош може да им биде потребно време за да се организираат, да воспостават комуникации и да започнат со доставување помош до населението.
Целта е граѓаните да можат самостојно да функционираат во тој почетен период, без дополнително да ги оптоваруваат службите кои истовремено ќе треба да интервенираат на најзагрозените подрачја.
Новите насоки предвидуваат и поголемо внимание на едукацијата на децата за постапување во кризни ситуации, подобрување на системите за рано предупредување и приспособување на мерките за лицата со попреченост.
Европската комисија најави и воспоставување Европски ден на подготвеноста, кој првпат треба да се одбележи во октомври 2027 година.
Важно е да се нагласи дека препораките немаат задолжителен карактер и не значат дека Европската Унија располага со информации за непосреден напад или катастрофа.
Сепак, пораката од Брисел е јасна: во време на воени конфликти, геополитички тензии, климатски промени и сè пософистицирани сајберзакани, европските домаќинства треба да бидат подготвени и за сценарија во кои нормалниот живот може привремено да запре.
