Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Дебатата за набавка на нов владин авион започна како конкретно прашање за безбедност и трошоци, но многу брзо прерасна во огледало на еден поширок проблем: начинот на кој се носат одлуките во државата. Поводот можеби е авион, но суштината е системот.
Особено загрижувачка е реториката со која се образложуваат ваквите прашања. Изјавата дека „ќе се повлечеме од таа набавка и ќе се молиме да останеме живи, а ако се урнеме некаде, тогаш ќе стане јасно“ не е аргумент, туку емоционален апел. Таа можеби ја изразува личната загриженост, но државата не смее да функционира врз основа на страв, туку врз основа на факти, анализи и системски проценки на ризик.
Грижата за животот не е привилегија на премиер или функционер – таа е право на секој граѓанин. Истата логика важи и за секој човек што го изгубил својот живот поради системски пропуст – без разлика дали станува збор за трагедија во здравствен објект или во јавен простор. По секоја трагедија следуваат емоции, но вистинската одговорност се мери во тоа дали системот бил поставен така што ќе го спречи ризикот. Емоцијата доаѓа по настанот; одговорноста мора да постои пред него.
Токму тука е и суштинската алегорија за набавката на авион: во својата суштина, набавката не е директна економска инвестиција. Не го намалува јавниот долг, не ги зголемува платите и не го подобрува непосредно животниот стандард. Нејзиниот ефект е првенствено безбедносен. Но, ако авионскиот ресурс се користи како средство за поефикасно функционирање на државата – побрза институционална комуникација, европски активности, привлекување инвестиции – тогаш може да се смета за оправдан трошок. Во спротивно, останува само фиксно оптоварување на буџетот без мерлив ефект.
Дополнителен аспект што ретко се споменува е интензитетот на користење на ваквите ресурси. Староста на авионот не се мери само во години, туку пред сè во бројот на налетани часови и циклуси на полетување и слетување – тоа е стандардот според кој се оценува неговата реална состојба и економска оправданост. Но уште поважно од техничката старост е економската логика на неговата употреба. Ресурс што се користи ретко, без оглед на неговата техничка исправност, останува скап капацитет со ограничена практична вредност. Во држави со поголема дипломатска и економска активност, ваквите ресурси имаат континуирана функција. Во спротивно, ризикуваат да станат симбол на трошок, наместо инструмент на ефикасност.
Тоа поставува основното прашање: оправданоста на трошокот не се мери со престижот на функцијата, ниту со стравот од пропусти, туку со неговата целисходност и ефект.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
