Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Во секојдневниот живот често зборуваме за доверба, почитување, одговорност и подобра иднина. Тоа се вредности со кои лесно се согласуваме, но многу потешко ги претвораме во секојдневно однесување. Зашто не е исто да зборуваме за доверба и да ја заслужиме, да бараме почитување и самите да го почитуваме договореното, да преземеме обврска и навистина да ја исполниме. Токму во таа разлика меѓу зборовите и делата се крие еден од важните предизвици на нашето заедничко живеење.
Секое општество се потпира врз определени правила, договори и меѓусебни очекувања. Граѓаните очекуваат законите да ги штитат, институциите да им служат, а оние на кои им се доверени јавни функции да работат во интерес на заедницата. Од друга страна, општеството очекува граѓаните да ги почитуваат законите, да ги исполнуваат своите обврски и да придонесуваат за заедничкиот живот. Така се создава заемноста без која нема трајна доверба: правата и обврските не се спротивставени страни, туку две страни на истиот договор.
Но што се случува кога договореното ќе престане да се почитува? Кога ветувањето ќе остане само збор, кога правилото ќе важи за едни, а за други ќе се бара исклучок, или кога утврдената неправилност ќе биде забележана, но нема да следува соодветна реакција? Тогаш не се нарушува само една обврска. Се нарушува и довербата во правилата, во институциите и во луѓето од кои се очекува да ги спроведуваат.
Затоа законите не треба да ги разбираме само како текстови донесени од надлежни органи. Тие ги уредуваат нашите односи, ги определуваат правата и обврските и поставуваат граници што треба да важат за сите. Ако од граѓаните се бара да ги почитуваат законите, тогаш истата обврска мора да важи и за оние што ги донесуваат, ги применуваат и се должни да обезбедат нивно спроведување. Законот ја губи својата вистинска смисла кога ќе стане обврска само за оној што нема моќ да го заобиколи.
Особено е важно да разбереме што значи јавната служба. Функционерите, службениците и сите што работат во јавниот сектор не се таму за граѓаните да им бидат послушни или да им бидат благодарни за секоја завршена работа. Тие се таму за да ги извршуваат задачите за кои се избрани или вработени, да ги користат доверените овластувања законито и стручно и да работат во интерес на граѓаните. Нивната работа се финансира од јавни средства, а обврската за отчетност произлегува од јавниот карактер на задачите што им се доверени.
Тоа не значи дека секое барање на граѓанинот мора да биде прифатено, ниту дека секоја грешка може да се избегне. Значи дека секое барање треба да се разгледа според законските правила, секоја одлука да има соодветна основа, а секоја обврска да се извршува одговорно. Кога ќе се појави проблем, не е доволно само да се објасни зошто настанал. Потребно е да се утврди причината, да се преземат мерки за негово отстранување и да се провери дали резултатот е постигнат.
Да замислиме фудбалска екипа што прима голови, а не успева да постигне доволно за победа. Тогаш се анализираат одбраната, нападот, тактиката, подготовката и соработката меѓу играчите. Не е доволно секој да објаснува дека лично ја исполнил својата задача ако екипата постојано губи. Но не е исправно ни целата вина да му се припише на еден играч без да се утврди што навистина се случило. Треба да се открие каде настанал пропустот, кој бил одговорен за конкретната задача и што треба да се промени за следниот резултат да биде подобар.
Истата логика важи и за институциите. Не е доволно да постојат закони, инспекции, ревизии и контролни механизми ако нивните наоди не водат кон соодветно постапување. Контролата не треба да биде само средство за откривање грешки, туку и начин да се обезбеди нивно отстранување, да се спречи повторувањето и, кога постојат законски услови, да се утврди одговорноста. Системот не се докажува само со тоа што ги има сите потребни делови, туку со тоа што тие функционираат поврзано и ја остваруваат целта за која се создадени.
Секако, ниту еден човек, ниту една институција не може да гарантира дека никогаш нема да погреши. Но зрелоста на системот се гледа токму во начинот на кој се однесува кон грешките: дали ги прикрива или ги открива, дали бара изговори или ја утврдува причината, дали останува на констатација или презема мерки. Одговорноста не значи само да се пронајде виновникот. Таа значи и да се поправи она што не функционира, за истиот проблем да не продолжи да им создава штета на граѓаните.
За ова е потребно и паметење. Не паметење заради одмазда, ниту заради постојано враќање кон минатото, туку паметење што овозможува да учиме од искуството. Што било ветено? Што било преземено? Што е исполнето, што не е и зошто? Без таква проверка, секое ново ветување може да го избрише претходното, а граѓаните повторно да бидат принудени да одлучуваат само врз основа на зборови. Паметењето на договореното и постигнатото е предуслов за вистинска отчетност и за подобри одлуки во иднина.
Но целта не е да живееме во општество во кое секој постојано се сомнева во секого. Напротив, целта е да изградиме општество во кое има повеќе причини за доверба. Доверба што не бара слепо прифаќање, туку се потпира врз проверливи резултати. Почитување што не се бара според функцијата или положбата, туку се покажува со однесувањето. Одговорност што не завршува со преземањето на функцијата или давањето ветување, туку продолжува сè додека доверената задача не биде исполнета или додека не биде јасно објаснето зошто тоа не било можно.
Иднината не ја градиме само со донесување закони, ветувања и создавање институции, туку со почитување на договореното, одговорно исполнување на обврските и проверка на постигнатите резултати. Довербата меѓу граѓаните и институциите не може да се нареди — таа се стекнува кога зборот станува дело, законот важи за сите, а одговорноста не завршува со откривањето на грешката, туку продолжува сè додека таа не биде соодветно разрешена.
Да се уважуваме како луѓе, да го почитуваме договореното и да паметиме што сме ветиле, што сме направиле и за што сме одговорни. Тоа не е само морална порака, туку практичен принцип за подобро заедничко живеење. Зашто иднината не зависи само од тоа какви правила ќе донесеме или какви ветувања ќе дадеме, туку и од тоа дали ќе покажеме дека сме подготвени да ги почитуваме.
Не бараме совршени луѓе, туку општество во кое зборот има тежина, обврската има продолжение, а одговорноста има паметење. Само така почитувањето станува навика, довербата станува оправдана, а заедничката иднина — обврска што ја градиме сите.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
