Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Време е за нов општествен договор со дигиталните работници и со економијата што веќе постои
Македонија веќе има извозна економија. Но не ја препознава.
Таа не се гледа во индустриските зони, ниту во статистиките за странски инвестиции. Таа е во луѓето. Во илјадници граѓани кои работат за странски пазари – од дома, од мали канцеларии, од сопствени ресурси. Програмери, дизајнери, аналитичари, преведувачи, консултанти. Луѓе кои не заминале, но економски веќе се надвор.
Тие носат девизи. Трошат дома. Плаќаат ДДВ, акцизи, услуги. И сепак – системот не ги препознава.
Паралелно, значителен прилив на средства доаѓа и од дијаспората. Во одредени години, овие приливи се на ниво, а понекогаш и повисоки од странските директни инвестиции. Тоа не е споредна појава. Тоа е еден од столбовите на македонската економска стабилност.
Но тука се појавува клучната нерамнотежа.
Странските инвестиции се активно поддржани – со субвенции, даночни олеснувања и инфраструктура.
Човечкиот капитал, кој веќе носи девизи без трошок за буџетот, се третира претежно како даночна обврска.
Ова не е прашање на праведност. Ова е прашање на рационалност.
Ако еден извор носи ист или поголем економски ефект без јавна поддршка, а другиот се субвенционира, тогаш проблемот не е во инвестициите. Проблемот е во едностраноста на политиката. Особено видлив е овој јаз кај фриленсерите. Тоа се луѓе кои сами инвестираат во својата опрема, сами го бараат пазарот, сами го носат ризикот. Не бараат субвенции, не бараат привилегии. Но, за возврат не добиваат ниту јасен статус, ниту социјална сигурност, ниту предвидлив систем.
Се наоѓаат помеѓу две крајности: или да прифатат модел кој не одговара на нивната реалност, или да функционираат надвор од системот.
Последицата е штетна за сите.
Граѓаните остануваат без здравствено и пензиско осигурување. Државата губи приходи, контрола и доверба. Сивата економија станува правило, а не исклучок.
И тука доаѓа суштинското прашање:
Зошто државата нема интерес да ги вклучи овие луѓе во системот – не со притисок, туку со понуда?
Решението не бара радикални реформи. Бара прилагодување кон реалноста.
Потребен е јасен и функционален модел за дигиталните работници: – доброволна основа за плаќање придонеси – пристап до здравствено и пензиско осигурување – едноставна и предвидлива регулатива – без ретроактивни казни и административни бариери
Ова не е даночен попуст. Ова е инвестиција во стабилност. Со ваков пристап, државата не губи – добива.
Добива формализирана економија наместо сива зона.
Добива стабилни приходи наместо несигурни.
Добива задржани млади луѓе наместо нов бран иселување.
Затоа што денес најголемиот ризик не е што капиталот може да замине.
Туку што луѓето веќе заминуваат – физички или економски.
А најголемиот потенцијал е токму таму каде што најмалку се гледа: во оние што веќе работат глобално, а живеат локално.
Ова не е повик против странските инвестиции. Тие се потребни.
Но не може едниот столб да се гради, а другиот да се игнорира.
Македонија мора да ја прошири својата економска логика – од капитал кон луѓе.
Затоа што држава што знае да го препознае својот човечки капитал, знае и како да ја гради својата иднина.
Во спротивно, ќе продолжиме да живееме во парадокс:
најстабилниот дел од економијата да не биде резултат на стратегија, туку на заминување.
А тоа не е одржлив модел. Тоа е предупредување. Време е да се слушне и време е да се постапи.
Време е за нов општествен договор со дигиталните работници – модел во кој, како што вели народната мудрост, и волкот ќе биде сит, и овците на број.
Законите треба да ја следат реалноста, не да ја диктираат.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
