Пишува: Мирослав Трлин дипломиран економист во пензија
Во современото општество никогаш немало повеќе информации, а никогаш не било потешко да се препознае што е факт, што е толкување, а што е обид за насочување на јавното мислење.
Секој ден сме изложени на стотици вести, анализи, коментари и објави. На прв поглед изгледа дека граѓанинот има неограничен пристап до информации и дека полесно од кога било може самостојно да донесува заклучоци. Но токму во таа огромна количина содржини се појавува едно суштинско прашање: дали навистина сме информирани или сме изложени на внимателно обликувани интерпретации?
Информацијата и мислењето не се исто. Информацијата треба да одговори на прашањата што се случило, кога, каде и врз основа на кои факти. Мислењето, пак, претставува обид тие факти да се објаснат, поврзат или оценат. Проблемот настанува кога границата меѓу овие две категории станува нејасна.
Во такви околности, јавноста често не добива само податоци, туку и рамка во која тие податоци треба да се разберат. Наместо граѓанинот сам да го формира својот став, нему му се нуди готова насока за размислување. Понекогаш тоа се прави отворено, а понекогаш суптилно – преку изборот на соговорници, преку начинот на поставување на прашањата или преку селекцијата на фактите што ќе бидат нагласени, а кои ќе останат во втор план.
Ова не значи дека секоја анализа е проблематична. Напротив, анализата е неопходен дел од јавната дебата. Но нејзината вредност зависи од јасната разлика меѓу фактите и претпоставките. Кога претпоставката почнува да се претставува како извесност, а мислењето како неспорна вистина, тогаш јавниот простор станува помалку место за информирање, а повеќе простор за убедување.
Прашањето дополнително се усложнува со економските и политичките влијанија што постојат во секое општество. Малку институции се целосно независни од финансиски, политички или идеолошки интереси. Тоа важи и за медиумите. Затоа довербата не треба да се гради врз декларации за независност, туку врз транспарентност, професионални стандарди и подготвеност за критичко преиспитување на сите центри на моќ, без исклучок.
Постои уште едно прашање за кое ретко се зборува. Денес голем дел од информациите што секојдневно ги добиваме изгледаат бесплатни. Отвораме портал, гледаме телевизија, слушаме радио или пребаруваме на интернет без директно да плаќаме за секоја поединечна информација. Но економската логика покажува дека бесплатна информација практично не постои. Некој секогаш го плаќа новинарот, уредникот, техничката опрема, серверите, студиото или печатењето. Прашањето не е дали информацијата е платена, туку кој ја плаќа и со каква цел.
Кога средствата доаѓаат од реклами, трошокот на крајот повторно го плаќаат граѓаните преку цената на производите што ги купуваат. Кога доаѓаат од јавни кампањи и буџетски средства, повторно станува збор за пари собрани од даночните обврзници. Кога финансирањето доаѓа од компании, фондации или други организации, јавноста има право да знае кој ги обезбедува средствата и дали постојат интереси што можат да влијаат врз уредувачката политика.
Токму затоа транспарентноста е еден од темелите на довербата. Граѓаните не треба да знаат само што им се соопштува, туку и во каков систем се создава информацијата што ја добиваат. Колку е појасна врската меѓу изворот на финансирање и медиумот, толку е поголема можноста јавноста самостојно да ја процени веродостојноста и независноста на содржината.
Во демократските општества не се бара јавноста слепо да им верува на медиумите. Напротив, се охрабрува критичко читање, споредување извори и проверка на аргументите. Силата на слободното новинарство не лежи во тоа што никогаш не греши, туку во тоа што грешките можат да бидат јавно посочени и исправени.
Затоа можеби најважното прашање денес не е кој е во право, а кој не. Поважно е дали граѓаните имаат доволно информации за самостојно да донесат заклучок. Демократијата не почива врз единствено мислење, туку врз можноста различни мислења да се соочат врз основа на проверливи факти.
Кога фактите се јасни, јавноста може сама да одлучува. Кога фактите недостигаат, на нивно место доаѓаат претпоставките. А кога претпоставките почнуваат да се претставуваат како факти, тогаш не е загрозена само довербата во медиумите – загрозена е способноста на општеството да води разумен и одговорен јавен дијалог.
Како и секој друг производ или услуга во економијата, и информацијата има своја цена; разликата е што таа цена честопати не ја гледаме директно на сметката што ја плаќаме.
„Намерата на овој текст не е да понуди конечни одговори, ниту да наметне заклучоци. Неговата цел е да поттикне преиспитување, затоа што слободното општество не се гради врз еднообразно мислење, туку врз способноста на граѓаните самостојно да ги анализираат фактите, аргументите и понудените гледишта. Само така информацијата ја исполнува својата вистинска улога – не да ја замени мислата, туку да ѝ послужи како почетна точка.“
