Постојано зборуваат за себе, очекуваат восхит од околината, тешко прифаќаат критика и неретко ги ставаат сопствените потреби пред чувствата на другите. Иако ваквото однесување понекогаш се поврзува со обична себичност или претерана самодоверба, во одредени случаи може да биде дел од посложена психолошка состојба позната како нарцисоидно растројство на личноста.
Нарцисоидното растројство на личноста е состојба од областа на менталното здравје која се карактеризира со претерано чувство на сопствена важност, силна потреба за восхитување и тешкотии во препознавањето или разбирањето на чувствата и потребите на другите луѓе. Сепак, психолозите предупредуваат дека постои значајна разлика меѓу личност која повремено покажува нарцисоидни особини и лице кај кое е дијагностицирано ова растројство.
Како што наведува здравствениот портал Health.com, во текст што го пренесува хрватски Index.hr, постојат девет основни карактеристики кои можат да укажуваат на нарцисоидно растројство на личноста. Тие не се манифестираат на ист начин кај сите луѓе, а нивното присуство не значи автоматски дека некој има психолошко растројство.
Еден од најизразените знаци е претераното чувство на сопствена важност. Лицата со вакви карактеристики често веруваат дека се подобри, поспособни или поважни од другите. Можат да ги преувеличуваат сопствените успеси, да ги истакнуваат своите способности и да очекуваат признание дури и кога нивните постигнувања не го оправдуваат тоа.
На работното место, на пример, ваквата личност може постојано да тврди дека е најдобриот вработен, да ги присвојува заслугите за заедничкиот успех или да очекува посебен третман од претпоставените. Во приватниот живот може да има потреба секој разговор да се врти околу нејзините достигнувања и проблеми.
Втората карактеристика е постојаната преокупираност со фантазии за неограничен успех, моќ, богатство, убавина или идеална љубов. Иако речиси секој човек има амбиции и соништа за подобар живот, кај лицата со нарцисоидно растројство ваквите фантазии можат да станат доминантен дел од нивната претстава за себе.
Тие може да веруваат дека се предодредени за исклучителен успех и дека заслужуваат повеќе од останатите, без оглед на реалните околности. Дури и кога ќе постигнат одредена цел, задоволството може да биде краткотрајно, бидејќи веднаш се појавува потреба за ново признание или поголема моќ.
Третиот знак е уверувањето дека се посебни и единствени личности кои можат да бидат разбрани само од други исклучителни или влијателни луѓе.
Ваквото размислување може да доведе до потценување на луѓето од нивното секојдневно опкружување. Тие можат да сметаат дека обичните правила не важат за нив, дека заслужуваат да бидат дел само од елитни кругови или дека мислењата на луѓето кои ги сметаат за помалку успешни не се вредни за внимание.
Четвртата карактеристика е прекумерната потреба за восхитување и внимание.
За некои лица со нарцисоидно растројство, пофалбите и признанијата од другите имаат исклучително значење. Нивната самодоверба може силно да зависи од тоа како ги доживува околината, па затоа постојано бараат потврда за сопствената вредност.
Кога не го добиваат очекуваното внимание, можат да реагираат со разочарување, повлекување, раздразливост или лутина. Дури и добронамерната критика понекогаш ја доживуваат како личен напад или понижување.
Петтиот знак е уверувањето дека имаат право на посебни привилегии.
Таквите лица можат да очекуваат другите постојано да им излегуваат во пресрет, да ги исполнуваат нивните барања или да ги ставаат нивните потреби на прво место. Истовремено, не мора да чувствуваат обврска да возвратат со исто внимание и почит.
Во партнерските односи ова може да се манифестира преку очекување едниот партнер секогаш да се приспособува на желбите на другиот, додека неговите сопствени потреби остануваат занемарени.
Шестата карактеристика е искористувањето на другите луѓе за остварување лични цели.
Нарцисоидното однесување понекогаш може да вклучува користење на пријателства, семејни врски или професионални односи за стекнување корист. Таа корист не мора секогаш да биде материјална. Може да се работи и за добивање внимание, признание, влијание или чувство на надмоќ.
Проблемот се појавува кога односите стануваат еднострани, а другите луѓе се вреднуваат главно според тоа колку можат да придонесат за личните интереси.
Седмиот знак, кој експертите го сметаат за особено важен, е недостатокот на емпатија.
Емпатијата подразбира способност да се препознаат и разберат чувствата и потребите на другите луѓе. Кај лицата со нарцисоидно растројство оваа способност може да биде ограничена, особено кога туѓите чувства се во спротивност со нивните желби и очекувања.
На пример, кога близок човек ќе сподели дека минува низ тежок период, лицето со изразени нарцисоидни карактеристики може да го минимизира проблемот, да го пренасочи разговорот кон себе или да покаже мала заинтересираност за туѓото искуство.
Ваквото однесување може сериозно да ги наруши партнерските, семејните и пријателските односи, бидејќи другата страна постепено може да почне да се чувствува неразбрана, занемарена или емоционално исцрпена.
Осмата карактеристика е зависта кон другите луѓе, но и уверувањето дека другите им завидуваат ним.
Лицата со вакви особини можат постојано да се споредуваат со луѓето околу себе. Успехот на колега, пријател или член на семејството понекогаш го доживуваат како закана за сопствената вредност.
Наместо искрено да се радуваат на туѓите достигнувања, можат да ги омаловажуваат, да ги припишуваат на среќа или да бараат начини да ја намалат нивната важност.
Во исто време, можат да бидат убедени дека другите се љубоморни на нивниот изглед, положба, финансиска состојба или успех.
Деветтиот знак е арогантното и потценувачко однесување.
Тоа може да се манифестира преку надмен став, омаловажување на туѓите мислења, потсмевање на други луѓе или убедување дека сопствените ставови се единствените исправни.
Кај некои лица ароганцијата е лесно забележлива, додека кај други може да биде прикриена зад привидна љубезност, шарм или самоувереност.
Психолозите посочуваат дека нарцисоидното растројство не изгледа исто кај сите луѓе. Во стручната литература често се опишуваат два начина на изразување на нарцисоидните карактеристики – грандиозен и ранлив, односно прикриен нарцисизам.
Кај грандиозниот облик, личноста почесто покажува отворено чувство на надмоќ, самоувереност, потреба од внимание и очекување посебен третман. Таквите луѓе можат да изгледаат шармантно, комуникативно и убедливо, особено при првите средби.
Кај ранливиот облик, пак, може да бидат поизразени чувствителноста на критика, несигурноста, повлекувањето и чувството дека околината не ја препознава нивната вистинска вредност.
Овие облици не се две одделни официјални дијагнози, туку описи на различни начини на кои можат да се манифестираат нарцисоидните особини.
Иако во секојдневниот говор зборот „нарцис“ често се користи за луѓе кои се себични, арогантни или тешки за комуникација, стручњаците предупредуваат дека таквото етикетирање може да биде погрешно.
Според дијагностичките критериуми DSM-5-TR, за поставување дијагноза на нарцисоидно растројство на личноста потребно е да бидат исполнети најмалку пет од деветте критериуми, но и да се направи сеопфатна клиничка проценка на долготрајниот образец на однесување и неговото влијание врз животот на лицето. Дијагнозата ја поставува квалификуван стручен професионалец, а не партнер, пријател или колега врз основа на поединечни ситуации. Cleveland Clinic+1
Луѓето со вакво растројство не секогаш се свесни за причините за сопственото однесување. Некои бараат стручна помош дури откако ќе се соочат со сериозни проблеми во партнерските односи, семејството или на работното место.
Психотерапијата е еден од главните начини на третман и може да помогне во подобрување на самосвеста, односите со другите и справувањето со емоционалните тешкотии.
Стручњаците советуваат луѓето кои препознаваат вакви обрасци во својата околина да обрнат внимание на сопствената емоционална благосостојба, да поставуваат здрави граници и, доколку односот предизвикува долготраен стрес, да побараат професионална поддршка.
