Македонија во септември забележала поумерен годишен раст на потрошувачките цени во споредба со просекот на Европската Унија, покажуваат податоците на Евростат и Државниот завод за статистика. Додека годишната инфлација во ЕУ достигнала 3,8 проценти, во земјава изнесувала 2,7 проценти. Оваа разлика од 1,1 процентен поен доаѓа во период кога поскапувањето на енергентите повторно се наметнува како значаен фактор за инфлацијата во европските економии.
Податоците покажуваат дека Македонија и Албанија имаат пониска инфлација од соседните држави. Воедно, во рамките на ЕУ постојат значителни разлики меѓу земјите членки. Највисоки стапки на годишна инфлација во Унијата во септември се регистрирани во Романија, со 6,5 проценти, Литванија со 6,1 процент и Бугарија со 5,6 проценти. Најниска инфлација имала Шведска, со еден процент, додека Унгарија и Данска бележат по 2,1 процент. Највисока инфлација во пошироката споредба е забележана во Турција, со над 29 проценти.
Мерки кај горивата за ублажување на ценовниот притисок
Во услови на променливи цени на светските енергетски пазари, Владата во март 2026 година донесе одлука за привремено намалување на ДДВ-то за бензините и дизел-горивото од 18 на 10 проценти. Мерката беше насочена кон ублажување на очекуваниот раст на малопродажните цени на горивата по наглите промени на меѓународните пазари.
Дополнително, беше договорен попуст со ОКТА од два денара за литар бензин и три денари за литар дизел, а беше најавено и приспособување на акцизата во зависност од движењето на цените на нафтените деривати.
Значењето на овие интервенции не се ограничува само на цената што граѓаните ја плаќаат на бензинските пумпи. Горивата се важен дел од трошоците за транспорт, производство и дистрибуција на храната, индустриските производи и бројните услуги. Оттука, ублажувањето на ценовниот удар кај енергентите може да го намали ризикот од дополнителни поскапувања низ синџирот на снабдување.
Иако ефектот зависи од меѓународните цени, трошоците на компаниите и пренесувањето на заштедите до крајните потрошувачи, мерките претставуваат инструмент со кој се настојува да се ограничи прелевањето на енергетските шокови врз домашните цени.
Засилен надзор за спречување неоправдани поскапувања
Покрај интервенциите кај горивата, Владата најави засилени контроли преку Државниот пазарен инспекторат и следење на однесувањето на трговците од страна на Комисијата за заштита на конкуренцијата. Фокусот е на откривање евентуални неоправдани поскапувања, злоупотреби и зголемувања на цените што не се оправдани со реалните трошоци.
Најавени се и разговори со големите трговски синџири, со цел притисокот од енергетските пазари да не се пренесе веднаш и во целост врз потрошувачката кошница. Воедно, Регулаторната комисија за енергетика ги утврдува максималните малопродажни цени на нафтените деривати според утврдената методологија, обезбедувајќи регулирана рамка за нивното приспособување кон пазарните движења.
Овие механизми не значат дека поскапувањата можат целосно да се избегнат, но овозможуваат следење на пазарот и создаваат услови за ограничување на неоправданите ценовни корекции. Во комбинација со мерките кај горивата, тие се насочени кон намалување на дополнителниот товар врз домаќинствата и стопанството.
Енергентите го поттикнуваат растот на цените во Европа
Според Евростат, годишната инфлација во Европската Унија во септември се зголемила на 3,8 проценти, од 3,2 проценти во август. Истото движење е забележано и во еврозоната, каде што инфлацијата исто така достигнала 3,8 проценти, наспроти 3,2 проценти претходниот месец.
Енергетскиот сектор имал најголем придонес во годишната инфлација во еврозоната, со 1,71 процентен поен. Следуваат услугите со 1,52 процентни поени, додека неенергетските индустриски производи придонеле со 0,29, а храната, алкохолот и тутунот со 0,25 процентни поени.
Овие податоци ја нагласуваат важноста на енергетските цени за вкупното движење на инфлацијата. Токму затоа, мерките насочени кон ублажување на цените на горивата имаат пошироко значење, бидејќи транспортот и енергијата влијаат врз трошоците во повеќе економски сектори.
Пониска инфлација, но и натаму потребен фокус на стандардот
Во Македонија, потрошувачките цени во септември биле за 2,7 проценти повисоки во споредба со истиот месец минатата година, додека во однос на август не е забележана промена на вкупниот индекс. Ова значи дека во месечната споредба немало дополнителен вкупен раст, иако одделните категории бележеле различни движења.
Најизразени намалувања биле регистрирани кај рекреацијата, спортот и културата, како и кај транспортот. Од друга страна, поскапувања имало кај мебелот и опремата за домаќинствата, храната и безалкохолните пијалаци и во неколку други категории.
Притисокот врз семејните буџети се гледа и преку податоците за синдикалната минимална кошница. Според Сојузот на синдикатите на Македонија, нејзината вредност во октомври 2026 година изнесува 70.358 денари, што е за 926 денари повеќе во споредба со септември, кога изнесувала 69.432 денари. За четиричлено семејство што изнајмува стан од 60 квадратни метри, пресметаните месечни потреби достигнуваат 85.733 денари.
Според истата пресметка, за храна и пијалаци домаќинствата трошат 26.170 денари, за сметки 6.379 денари, а за транспорт 5.468 денари. Овие износи покажуваат зошто мерките за ублажување на цените и надзорот врз пазарот остануваат важни, и покрај поумерената стапка на инфлација во споредба со европскиот просек.
Мерки за ублажување на притисокот и во наредниот период
Пониската годишна инфлација во Македонија во однос на просекот на ЕУ е важен показател за движењето на потрошувачките цени во септември. Истовремено, намалувањето на ДДВ-то за горивата, договорениот попуст со ОКТА, најавеното приспособување на акцизата и засилениот пазарен надзор се конкретни инструменти со кои Владата настојува да го ублажи ценовниот притисок.
Иако разликата во инфлацијата не може да се припише исклучиво на владините мерки, бидејќи врз цените влијаат и меѓународните пазари, домашната побарувачка и производствените трошоци, преземените интервенции се насочени кон ограничување на дополнителните трошоци за граѓаните и компаниите.
Притоа, европската и домашната стапка не се пресметани со целосно идентична методологија: Евростат го користи хармонизираниот индекс на потрошувачки цени, додека податокот за Македонија е објавен според националниот индекс. Затоа, споредбата е корисна како ориентација за движењето на цените, но не е целосно методолошки идентична.
Во наредниот период главен предизвик останува одржувањето на ценовната стабилност. Мерките кај горивата, контролите во трговијата и следењето на неоправданите поскапувања се дел од пристапот за ублажување на притисокот врз животниот стандард, додека конечниот ефект ќе зависи и од движењето на меѓународните енергетски пазари и домашните трошоци.
