Од добар род до загуба за само неколку недели – македонското земјоделство повторно се соочува со истиот парадокс: земјоделците имаат производство, но немаат сигурен пласман. Падот на откупот, високите трошоци и слабата поврзаност со пазарот ги туркаат производителите кон директна продажба од нивите, додека потрошувачите истите производи ги купуваат по значително повисоки цени.
Македонскиот земјоделец одамна знае како да произведе. Она што сè повеќе станува проблем е што да направи со произведеното.
Ова лето повторно се појавуваат огласи во кои земјоделци нудат овошје и зеленчук директно од нивите. Некои го продаваат веќе набрано, други ги повикуваат купувачите сами да дојдат и да берат, а има и случаи кога цел род од поголем насад се нуди на еден купувач.
На прв поглед, директната продажба може да изгледа како позитивна промена – производителот го прескокнува посредникот, а купувачот добива свеж производ по поповолна цена.
Но, зад оваа слика се крие многу посериозен проблем.
Кога добриот род станува проблем
Во земјоделството, добрата жетва сама по себе не значи и добра заработка.
Ако има голема понуда, а нема доволно организиран откуп, производителот се наоѓа во ситуација во која времето работи против него. Овошјето и зеленчукот не можат да чекаат со недели. Производот созрева, квалитетот паѓа, а со него паѓа и неговата пазарна вредност.
Земјоделецот тогаш има две опции: да прифати ниска цена или да ризикува родот да остане необран.
Втората опција може да биде уште поскапа.
Трошоците веќе се направени – за расад, ѓубрива, препарати, вода, гориво, механизација, работна сила, амбалажа и транспорт. Ако на крајот нема соодветна продажна цена, целата сезона може да заврши со минимална заработка, а понекогаш и со загуба.
Бројката што ја открива големината на проблемот
Дека не станува збор само за индивидуални случаи покажуваат и официјалните статистички податоци.
Според податоците на Статистика, во првото тримесечје од 2026 година откупот на земјоделски производи од индивидуалните производители е намален за 46,2 проценти во споредба со истиот период лани.
Вкупната вредност на откупот и продажбата на земјоделски производи во истиот период изнесувала 4,08 милијарди денари.
Ова е важен сигнал: проблемот со пласманот не е само чувство кај земјоделците, туку тренд што се гледа и во статистиката.
Истовремено, производителите и понатаму се обидуваат да најдат сопствени канали за продажба.
Од нива директно до граѓани
Социјалните мрежи и групите за продажба на домашни производи полека стануваат неформален пазар за земјоделците.
„Се продава од нива“, „сам береш“, „цела количина на купувач“ – ваквите понуди се сè почест начин производителот да стигне до крајниот купувач.
Овој модел има потенцијал.
Со скратување на синџирот меѓу производителот и потрошувачот може да се намали бројот на посредници, земјоделецот да добие поголем дел од крајната цена, а купувачот да плати помалку.
Но, директната продажба не може сама да го реши структурниот проблем.
Не секој земјоделец има време, знаење или можност да бара купувачи преку интернет, да организира транспорт, амбалажа, испорака и наплата. А кај сезонските производи секој ден е важен.
Затоа директната продажба може да биде дополнителен канал, но тешко може да биде замена за функционален систем на откуп.
Парадоксот: земјоделецот продава евтино, потрошувачот плаќа скапо
Тука се отвора и најважното прашање.
Како е можно производителот да се обидува да го продаде родот директно од нивата, додека потрошувачот во маркет или на пазар за истиот производ плаќа значително повисока цена?
Одговорот не е едноставен.
Меѓу нивата и трпезата постојат транспорт, складирање, сортирање, пакување, губитоци, работна сила и други трошоци. Но, разликата меѓу откупната и крајната цена со години отвора прашање колкав дел од вредноста на производот навистина останува кај оној што го произведува.
Токму тука е една од најголемите слабости на македонскиот земјоделски модел: производителот го презема најголемиот производствен ризик, но нема нужно и најголема преговарачка моќ.
Проблемот не почнува кога ќе созрее овошјето
Сегашната ситуација е последица на проблеми што се појавуваат многу порано.
Земјоделецот мора да донесе одлука што да сади без секогаш да има сигурна информација колкава ќе биде побарувачката, кој ќе го откупува производот и по која цена.
Потоа следуваат вложувањата.
Кога производот ќе созрее, пазарот може да покаже дека понудата е преголема или дека откупувачите не се подготвени да платат цена што ги покрива трошоците.
Така се создава маѓепсан круг: ниската откупна цена ги намалува приходите, несигурниот пласман го зголемува ризикот, а ризикот ги обесхрабрува производителите да инвестираат повеќе во производство.
На долг рок, последицата не е само проблем за еден земјоделец.
Тоа е проблем за целото домашно производство.
Што значи ова за Македонија?
Ако земјоделецот мора сам да бара купувач откако веќе го произвел родот, тогаш пазарот функционира со задоцнета реакција.
Потребен е модел во кој производството и пласманот ќе се поврзуваат многу порано – преку договори, организиран откуп, кооперативи, директно поврзување со маркетите и подобро следење на понудата и побарувачката.
Инаку, ќе продолжи истиот парадокс.
На едната страна ќе бидат полни ниви со производи што брзо се расипуваат.
На другата страна ќе бидат продавници и пазари каде граѓаните ќе плаќаат високи цени.
А помеѓу нив ќе остане земјоделецот – човекот кој го презел ризикот, го финансирал производството и го создал производот, но на крајот не знае дали воопшто ќе има кому да му го продаде.
Затоа вистинското прашање повеќе не е само колку произведува Македонија. Прашањето е колку од тоа производство успева да стигне до пазарот по цена што е одржлива и за производителот и за потрошувачот.
Ако одговорот повторно биде дека земјоделецот мора да продава „од нива“ затоа што нема организиран откуп, тогаш проблемот не е во производството.
Проблемот е во системот околу него.
