Пишува: Проф д-р ЈОВЕ КЕКЕНОВСКИ
Во своето интервју претседателката Гордана Сиљановска-Давкова предупредува на појава што ја нарекува „уставен нихилизам“ и истовремено повикува на развивање „уставен патриотизам“. На прв поглед станува збор за два легитимни и теоретски познати поими. Но, начинот на кој тие се употребени отвора сериозни концептуални прашања.
Пред да продолжам со анализата, неопходна е една методолошка напомена. Оваа анализа се темели врз интегралното интервју на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, како и врз неговата медиумска интерпретација и презентација. Нејзина цел не е оценување на личноста или политичката позиција на претседателката, туку критичко разгледување на значењето, содржината и меѓусебната усогласеност на поимите што ги употребува во својата аргументација.
Што претставува уставниот патриотизам?
Уставниот патриотизам е политичко-правна концепција според која лојалноста на граѓаните не е насочена кон етничката припадност, историските митови или националните симболи, туку кон Уставот, неговите принципи и вредности. Тој подразбира почитување на демократскиот поредок, владеењето на правото, човековите права и институциите утврдени со Уставот.
Следствено, уставниот патриотизам не значи верност кон некоја историска верзија на Уставот, туку кон важечкиот уставен поредок. Граѓанинот не е патриот на Уставот од 1991 година, ниту на некоја негова претходна или посакувана верзија, туку на Уставот што е во сила и кој ја изразува актуелната уставна волја на државата.
Што, пак, претставува уставниот нихилизам?
Во правната теорија, уставниот нихилизам означува потценување, игнорирање или негирање на значењето на Уставот како највисок правен акт. Тој се манифестира преку непочитување на уставните норми, заобиколување на уставните процедури, владеење спротивно на Уставот или сведување на Уставот на формален документ без реална правна сила.
Оттука произлегува дека уставниот нихилизам не е исто што и измена на Уставот. Напротив, измената на Уставот спроведена според процедурите што самиот Устав ги предвидува претставува израз на неговата правна сила, а не на неговото негирање.
Во класичната уставноправна теорија, уставните измени донесени согласно процедурите предвидени со самиот Устав не се сметаат за израз на уставен нихилизам сами по себе. Доколку предмет на критика е политичкиот контекст на нивното донесување, степенот на надворешно влијание или евентуалното ограничување на сувереното одлучување, тогаш станува збор првенствено за прашања на суверенитет, демократски легитимитет и политичка автономија, а не нужно за прашање на уставен нихилизам. Токму тука започнува концептуалната тешкотија во аргументацијата на претседателката.
Таа како доказ за постоење на „уставен нихилизам“ги наведува 36-те уставни амандмани и фактот дека најголем дел од нив биле иницирани под надворешен притисок. Но дури и ако се прифати тезата дека дел од тие измени биле политички наметнати, останува фактот дека тие биле донесени преку постапките предвидени во самиот Устав и денес се составен дел од важечкиот уставен поредок.
Оттука произлегува едно суштинско прашање: на кој уставен поредок се однесува повикот на претседателката за уставен патриотизам?
Ако уставниот патриотизам подразбира лојалност кон важечкиот уставен поредок, тогаш предмет на таа лојалност е постојниот Устав на Република Македонија, односно Уставот каков што денес постои, заедно со сите негови измени и амандмани.
Но токму тука се појавува суштинското прашање.
Доколку 36-те уставни амандмани, особено оние иницирани под силно надворешно влијание, се претставуваат како доказ за „уставен нихилизам“, тогаш останува нејасно како треба да се оценува денешниот уставен поредок, кој во значителна мера е резултат токму на тие измени.
Токму тука се појавува сериозна концептуална дилема.
Од интервјуто може да се заклучи дека вистинската загриженост на претседателката не е самиот факт на уставните измени, туку политичкиот контекст во кој тие биле донесувани, степенот на надворешно влијание и прашањето на сувереното одлучување.
Но доколку тоа е суштината на аргументацијата, тогаш станува збор првенствено за прашање на суверенитет, политичка автономија и демократски легитимитет, а не нужно за прашање на уставен нихилизам.
Затоа вистинското прашање не е дали Македонија има потреба од уставен патриотизам. Тоа е неспорно. Прашањето е дали поимот „уставен нихилизам“ може да се користи за да се опишат уставни измени што биле донесени согласно процедурите предвидени во самиот Устав и кои денес претставуваат составен дел од важечкиот уставен поредок.
Уставен нихилизам, суверенитет и надворешен притисок: три различни категории.
Внимателното читање на интервјуто покажува дека во истата аргументациска целина се појавуваат три различни категории: уставен нихилизам, суверенитет и надворешен политички притисок. Иако меѓу нив може да постои одредена поврзаност, тие не се идентични и не можат да се користат како синоними.
Прво, уставниот нихилизам е однос кон Уставот. Тој подразбира негово игнорирање, непочитување или потценување како највисок правен акт.
Второ, суверенитетот се однесува на способноста на државата самостојно да ги носи своите политички и правни одлуки. Прашањето дали некоја одлука е донесена под надворешно влијание е прашање на степенот на политичка самостојност на државата, а не нужно прашање на почитување на Уставот.
Трето, надворешниот политички притисокпретставува инструмент преку кој други држави или меѓународни организации се обидуваат да влијаат врз домашните политички процеси. Таквиот притисок може да биде оправдан или неоправдан, прифатлив или неприфатлив, но самиот по себе не претставува доказ за уставен нихилизам.
Токму затоа не може автоматски да се заклучи дека уставна измена донесена под надворешен притисок претставува форма на уставен нихилизам.
Да претпоставиме дека одредена држава под силен меѓународен притисок усвојува уставни измени. Кога тие измени се донесени во согласност со уставните процедури, со потребното мнозинство и во согласност со важечкиот правен поредок, тогаш може да се расправа за степенот на суверенитетот на државата, но не и за постоење на уставен нихилизам.
Во спротивно би морале да прифатиме дека голем број историски уставни реформи во Европа и светот, извршени под влијание на надворешни фактори, претставуваат израз на уставен нихилизам. Таквата генерализација тешко би можела да се одбрани од перспектива на современата уставноправна теорија.
Следствено, ако правилно се разбира аргументацијата на претседателката, предмет на критика не е самиот Устав, туку политичкиот контекст во кој се носеле одлуките и степенот на отпорност на политичките елити кон надворешните влијанија.
Но ако тоа е суштината на аргументацијата, тогаш станува збор првенствено за прашање на суверенитет, политичка автономија и демократски легитимитет, а не нужно за прашање на уставен нихилизам.
Тоа е легитимна политичка критика и како таква заслужува сериозна јавна расправа.
Но политичката зависност не е исто што и уставен нихилизам.
Слаб суверенитет не е исто што и уставен нихилизам.
Надворешен политички притисок не е исто што и уставен нихилизам.
Мешањето на овие три категории не ја зајакнува аргументацијата, туку создава впечаток дека различни правни и политички феномени се објаснуваат со еден ист поим.
Токму затоа останува отворено прашањето што точно се означува со поимот „уставен нихилизам“ во аргументацијата на претседателката: непочитување на Уставот, слабеење на суверенитетот или прекумерна изложеност на надворешни политички влијанија. Тоа се различни категории кои бараат различни правни и политички објаснувања.
Ако се прифати тезата дека бројните уставни измени претставуваат доказ за „уставен нихилизам“, тогаш неизбежно се поставува прашањето дали истата логика треба да се примени и врз сите останати уставни амандмани донесени во изминатите три и пол децении.
Најинтересен и воедно најчувствителен пример се амандманите произлезени од Охридскиот рамковен договор од 2001 година.
Не е спорно дека тие амандмани беа донесени во специфични политички околности, под силен ангажман и влијание на меѓународната заедница. Не е спорно ниту дека без присуството и посредувањето на меѓународните фактори нивното усвојување би било значително потешко.
Но исто така не е спорно дека тие беа усвоени согласно уставните процедури, со потребното парламентарно мнозинство и дека денес претставуваат составен дел од важечкиот уставен поредок на Република Македонија.
Оттука се поставува прашањето дали истата логика што се применува врз другите уставни измени треба да важи и за амандманите произлезени од Охридскиот рамковен договор.
Ако одговорот е потврден, тогаш се доведува во прашање легитимитетот на значаен дел од денешниот уставен поредок, бидејќи токму охридските амандмани ја обликуваа современата уставна архитектура на државата.
Ако, пак, одговорот е негативен, тогаш е неопходно да се објасни по кој критериум едни уставни измени се квалификуваат како израз на уставен нихилизам, а други не.
Токму тука се појавува потребата од јасен и конзистентен критериум.
Дали критериум е бројот на амандманите?
Дали критериум е степенот на меѓународно влијание?
Дали критериум е содржината на измените?
Или критериум е политичката оценка за нивните последици?
Без прецизен одговор на овие прашања, поимот „уставен нихилизам“ ризикува да стане политичка квалификација што се применува селективно, наместо аналитичка категорија со јасно определено значење.
Во правната теорија поимите мора да имаат стабилна содржина и да се применуваат врз основа на исти критериуми. Во спротивно, тие престануваат да бидат аналитички инструменти и се претвораат во реторички фигури.
Токму затоа примерот со охридските амандмани претставува важен тест за конзистентноста на тезата дека бројните уставни измени се доказ за постоење на уставен нихилизам.
Истата дилема се поставува и во однос на подоцнежните уставни измени, особено оние поврзани со Преспанскиот договор, каде влијанието на меѓународниот фактор беше уште поизразено.
Сè додека не се понуди јасен и конзистентен критериум, прашањето според кои основи едни уставни измени се сметаат за легитимни, а други за израз на уставен нихилизам, ќе остане отворено.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
