Пишува: Мирослав Трлин дипломиран економист во пензија
Денес во Македонија сè почесто се поставува едно суштинско прашање: дали синдикатите се реална сила за заштита на работникот или се сведени на формални структури без вистинско влијание?
Тоа не е идеолошко, туку егзистенцијално прашање – прашање на достоинството на трудот, на платата, на безбедноста на работното место и на правото човекот да не биде експлоатиран.Во поранешниот систем, синдикатите постоеја во рамки каде што работниците формално беа прогласени за сопственици и самоуправувачи. Нивната класична улога – заштита од злоупотреба на капиталот – беше замаглена, бидејќи капиталот беше „општествен“.
Но тие имаа значајна социјална функција: обезбедување сигурност, поттикнување солидарност и подобрување на животниот стандард. Синдикатот беше присутен во секојдневието на работникот.Денес живееме во суштински поинаков систем.
Приватната сопственост е доминантна, профитот е примарна цел, а односот меѓу работодавачот и работникот е по природа нерамноправен. Работодавачот располага со капиталот, работникот – само со својата работна сила. Токму затоа синдикатот денес не е луксуз, туку нужност. Без силен синдикат, поединечниот работник е ранлив, заменлив и лесно притиснат.
Правната рамка формално постои. Уставот го гарантира правото на синдикално организирање, законите предвидуваат колективно договарање, а институциите постојат на хартија. Но суштината не е во законите, туку во нивната примена. Закон што не се спроведува останува само украс на хартија.
Клучниот проблем на македонското синдикално движење е кризата на доверба. Голем дел од работниците не веруваат дека синдикатите навистина ги застапуваат нивните интереси. Дел од синдикалните раководства со години се доживуваат како блиски до политичките партии – повеќе дел од системот, отколку негов коректив. Кога синдикалниот претставник повеќе внимава на партискиот став отколку на интересот на членството, синдикатот престанува да биде синдикат и станува продолжена рака на политиката.
Политичкото влијание врз синдикатите е реален и сериозен проблем. Власта сака мирни синдикати. Опозицијата сака инструментализирани синдикати. А работникот бара само едно: фер плата, сигурност и почит. Во тој судир на интереси се создава јаз во кој работникот останува сам – меѓу притисокот на капиталот и калкулациите на политиката.
Дополнителен проблем е стравот. Во приватниот сектор многу работници не се осмелуваат синдикално да се организираат поради страв од отказ, притисоци или мобинг. Кога синдикалното членство станува ризик наместо заштита, тогаш не зборуваме за слаб синдикат – туку за нарушен систем.Во Македонија денес постои и јасна разлика меѓу јавниот и приватниот сектор. Додека во приватниот сектор работниците се соочуваат со несигурност и силен притисок за продуктивност, јавниот сектор бележи раст на платите и бенефициите, често без јасно видлив пораст на ефикасноста. Ова создава чувство на неправда и ја нагласува потребата од силни и независни синдикати кои ќе ја воспостават рамнотежата на интересите на сите работници.
Сепак, решението не доаѓа од државата, ниту од партиите – туку од самите работници. Силен синдикат не се создава со декрет, туку со активно членство, со нови, чесни и храбри луѓе во раководствата, со транспарентност, отчетност и јасна независност од политичките центри на моќ.Работничките права никогаш не биле подарок. Тие се изборени – преку борба, солидарност и организираност.
Осумчасовниот работен ден, платениот одмор, боледувањето, заштитата од отказ – тоа се резултати на организираниот работник, а не на добра волја на системот.
Ако сакаме достоинствено општество, мора да го вратиме достоинството на трудот. А тоа значи силни, независни и автентични синдикати – не партиски, не декоративни и не бирократски, туку борбени, демократски и искрени.Без силен синдикат, нема силен работник. А без силен работник – нема праведно општество.
