Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Историјата понекогаш создава парадокси што на прв поглед изгледаат нелогични. Еден од најголемите во современа Европа е распадот на Југославија во крвави конфликти, проследен со политички, економски и идентитетски турбуленции — за на крај речиси сите новонастанати држави да се стремат кон членство во Европската унија.
Ова отвора суштинско прашање: дали распадот беше бегство од заедницата или само премин кон поинаква форма на заедничко функционирање?
За Македонија, Југославија не беше само политичка рамка, туку период во кој македонскиот народ за првпат доби призната државност, институции и јазична афирмација. Независноста го заокружи тој процес, но истовремено ја отвори државата кон нови предизвици — особено околу името, идентитетот и јазикот.
Паралелно, транзицијата создаде нова економска реалност. Наместо широка класа економски независни граѓани, се формираше тесен круг на моќни актери, често поврзани со политиката. Таму каде што институциите беа слаби, приватизацијата не создаде само пазар, туку и длабока недоверба во правичноста на системот.
Но најголемиот парадокс е што денес поранешните југословенски држави повторно се движат кон интеграција — овојпат доброволна и заснована на правила. Тоа покажува дека проблемот никогаш не бил во самата идеја на заедница, туку во довербата и начинот на функционирање.
Три децении подоцна, просторот повторно се приближува — економски и институционално — но овојпат како заедница на независни држави. Историјата не се повторува, туку се надоврзува.
Ова води кон една непријатна вистина: независноста сама по себе не гарантира успешна држава. Таа дава можност — но резултатот зависи од институциите, од примената на законите и од тоа дали јавниот интерес навистина стои над приватниот.
Во изминатите три децении, Македонија имаше шанса да изгради функционален систем. Но наместо правила што важат за сите, се создаде реалност во која тие често зависеа од позицијата, а не од принципот. Тоа не беше резултат на една власт, туку на долг процес на толерирање и нормализирање на слабостите.
Најголемата последица не е само економската стагнација, туку губењето на довербата. Кога граѓанинот ќе престане да верува дека трудот и знаењето се вреднувани, државата почнува да ја губи својата најважна сила — сопствените луѓе.
Искуството на Словенија покажува дека поинаков исход е можен. Разликата не е во историјата, туку во изборот.
Затоа, прашањето денес не е дали ќе се интегрираме, туку дали научивме нешто. Дали независноста ќе остане формален статус или ќе стане функционална реалност.
Историјата ни ја даде државата. Иднината ќе ја одредат нашите избори.
Затоа што државите не пропаѓаат кога се соочуваат со вистината — туку кога упорно ја избегнуваат.
Потеклото ја објаснува почетната точка. Изборот ја одредува дестинацијата.
Заедно сме посилни. А нашите дела ќе зборуваат за нас пред идните генерации.
