Пишува: Мирослав Трлин дипломиран економист во пензија
Во јавноста повторно се отвори прашањето за реформите во високото образование. Се најавуваат законски измени, редукција на студиски програми, нови критериуми за избор во наставно-научни звања и зголемен фокус на научни публикации и рангирања. Формално, сето тоа остава впечаток на сериозна трансформација. Но суштинското прашање останува отворено: дали навистина зборуваме за реформа или само за уште едно преуредување на формата, без допир до коренот на проблемот? Проблемот не е во тоа што системот се менува, туку што премногу често се менува без да се подобри.
Македонија со години живее со тивка, но длабока криза на високото образование. Таа ретко се гледа во законите, стратегиите и статистиките, но е присутна во реалноста што ја чувствуваме секојдневно – во инфлацијата на дипломи, во ерозијата на знаењето и во сè послабата доверба во образованието како двигател на општествениот развој.
Никогаш немало повеќе дипломирани кадри, а ретко кога јазот меѓу дипломата и реалната компетентност бил поголем. Системот создаде привид на еднаквост меѓу различни образовни патишта, со различни стандарди и критериуми. Особено во општествените науки, дел од високообразовните установи нудат студии кои овозможуваат лесно и брзо стекнување диплома, без сериозна селекција и академска строгост. Проблемот не е во нивното постоење, туку во отсуството на државен механизам што јасно ќе го разликува квалитетот. Така, студентите кои поминуваат низ сериозен и тежок академски процес се изедначуваат со оние кај кои критериумите се значително пониски, што е неправедно и дестимулирачки.
Најавените реформи воведуваат нови формални услови, како задолжителни научни трудови во списанија со импакт фактор. Иако тоа на прв поглед изгледа како чекор кон подобрување на квалитетот, во суштина се отвора сериозен ризик. Импакт факторот е мерка за цитираност, а не нужно за научна вредност. Тој фаворизира одредени дисциплини и теми, а системски ги маргинализира општествените и хуманистичките науки, особено оние со локална или национална релевантност. Во таков систем, научната продукција лесно може да се претвори во квантитет без суштина, а академската кариера во трка по формални поени. Опасноста е реформата да се сведе на исполнување индикатори, додека вистинскиот квалитет на наставата, критичката мисла и академскиот интегритет ќе останат на маргините.
Вистинската реформа на високото образование не започнува со зголемување на бројот на формални критериуми, туку со создавање систем во кој тие критериуми имаат вистинско значење и последици. Ако напредувањето остане поврзано повеќе со формално исполнување на условите отколку со реален научен и образовен придонес, тогаш постои ризик реформата да остане на ниво на форма, без да ја промени суштината. Универзитетите не стануваат силни само затоа што законот така пропишал. Тие стануваат силни кога знаењето е најсигурниот и единствен пат до напредување, кога дипломата претставува доказ за компетентност, а не само документ, и кога целиот институционален систем создава доверба дека вредноста на поединецот се мери според неговото знаење, а не според неговата формална позиција. Само во таква средина реформата престанува да биде административна мерка и станува вистинска трансформација.
Бројките се лесно мерливи – број на студиски програми, број на трудови, број на дипломирани. Квалитетот, пак, е потежок за мерење, но токму затоа е клучен. Намалувањето на бројот на програми со мал број студенти може да биде рационален чекор, но само ако е дел од поширока визија. Вистинската реформа не започнува со статистика, туку со јасно дефинирано прашање: дали високото образование треба да произведува формално квалификувани лица или функционален, одговорен и стручен кадар што ќе ја носи државата напред?
На држава со ограничени ресурси, демографски пад и сериозни институционални слабости ѝ е потребно фокусирано и кохерентно високо образование. Отворено останува прашањето дали можеме да си дозволиме фрагментиран систем со повеќе државни универзитети и десетици факултети, или е време за сериозно преиспитување и координација на капацитетите.
Сепак, клучниот проблем не е само во универзитетите, туку во јавниот сектор. Доколку јавната администрација е најголемиот апсорбер на дипломи, без оглед на нивната реална тежина, тогаш и образовниот систем неминовно ќе се прилагоди на таа побарувачка. Кога напредувањето не зависи од знаење и компетентност, туку од послушност и формална квалификација, високото образование престанува да биде филтер и станува сервис. Таму каде што системот не бара знаење, образованието престанува да го создава.
Оттука, реформата на образованието без паралелна реформа на јавниот сектор е невозможна. Двете се дел од ист систем и мора да се менуваат истовремено. Ако државата признава диплома, таа мора да ја потврди и компетентноста. Национални стручни испити, јасни критериуми при вработување и реално вреднување на образовните установи не се казна, туку начин да ѝ се врати смислата на дипломата.
Останува отворено прашањето дали во сегашната реалност постои критична маса што ќе поддржи ваков концепт, чии резултати ќе станат видливи дури по една деценија. Можеби таа маса не е доволно гласна или организирана, но суштинското прашање не е дали реформата носи брзи политички поени, туку дали без неа можеме да очекуваме функционална држава.
Високото образование е процес со одложено дејствие. Но последиците од неговото занемарување веќе ги чувствуваме. Времето за одложување одамна истече. Изборот одамна не е меѓу реформа и статус кво, туку меѓу одговорност денес и продлабочување на кризата утре.
