Пишува: Јове Кекеновски
Во секое уредено општество, колективното управување со авторските права не е административен луксуз, туку цивилизациска потреба. Авторот, колку и да е значајно неговото дело, сам не може да го следи, контролира и заштити секое негово користење во медиумскиот и јавниот простор. Токму затоа постојат организации што во негово име треба да ја вршат таа функција, односно да ги штитат неговите права, да обезбедуваат надомест за нивното користење и да постапуваат во негова полза, законито, транспарентно и одговорно. Во Република Македонија, таа улога во музичката сфера ја има Здружението за заштита на авторски музички права — ЗАМП.
И токму затоа, кога денес сè почесто се поставуваат сериозни прашања околу работењето на ЗАМП, не станува збор само за дилеми околу една институционална адреса, туку за многу подлабок проблем: дали системот е навистина праведен, транспарентен и еднаков за сите, или пак остава простор за фаворизирање на одредени групации автори.
Овој текст денес го пишувам како автор на повеќе музички инструментални комозиции, но и како дел од поширока заедница што сè поотворено го изразува своето незадоволство кон работата на ЗАМП. Не поради емоција, туку поради нешто многу поконкретно: ерозија на довербата.
Ќе бидам коректен: кога беше избрано актуелното раководство на ЗАМП, постоеше реална надеж дека ќе се воспостави поинаков стандард на работа, појасен, поодговорен и поусогласен со прописите. Тоа очекување не беше нереално. Напротив, беше минималното што секој автор има право да го бара.
Денес, меѓутоа, впечатокот кај голем дел од авторите е значително поинаков.
Причината за тоа не е една одлука, ниту еден поединечен настан, туку акумулација на сомнежи поврзани со начинот на кој се носат и применуваат правилата за распределба на надоместоците. Во таков контекст, особено значајно е што во изминатиот период беа донесени одлуки од страна на Уставниот суд, со кои се укинуваа или оспоруваа одредени акти на ЗАМП. Овие одлуки сами по себе не даваат одговор на сите прашања, но јасно укажуваат дека постоеле сериозни правни дилеми околу одредени решенија.
Токму затоа, наместо да се намалат, дилемите кај авторите дополнително се зголемија.
Во таква ситуација, природно е да се постават неколку основни прашања:
- По кои конкретни критериуми се врши распределбата на тантиемите?
- Дали тие критериуми се целосно јавно достапни и правно валидни?
- Дали постои јасна и проверлива врска помеѓу реалното користење на делата и конечната исплата?
- Дали сите категории автори и видови дела се третираат еднакво?
- И, можеби најважно, дали постои доволно ниво на транспарентност што овозможува независна проверка на целиот процес?
Овие прашања не имплицираат вина. Тие имплицираат потреба од јасност. Ова прашање за мене не е апстрактно, ниту теоретско. Тоа има и многу конкретна, лична димензија.Како автор, во одреден момент поднесов приговор и побарав увид во начинот на кој се евидентирани, вреднувани и распределени надоместоците за моите композиции односно колку, кога и на кој начин тие биле користени и пресметани. Тоа не беше барање за привилегија, туку барање за елементарна транспарентност во однос на сопствениот авторски труд. До денес, меѓутоа, не ми е овозможен таков увид, ниту сум добил одговор што би овозможил моите сомнежи да бидат расчистени на јасен и професионален начин.
И токму тука проблемот престанува да биде само институционален и станува длабоко личен. Затоа што кога авторот не може да добие увид во тоа како се третира неговото сопствено дело, тогаш повеќе не зборуваме само за процедура, туку за суштински дефицит на доверба.
Дополнително, во јавниот простор се појавуваат различни тврдења за постоење на интерни практики, технички решенија или методологии што не се доволно разјаснети пред членството. Без да се навлегува во нивната точност, самото нивно постоење во јавниот дискурс е показател дека нивото на доверба не е на потребното ниво. А довербата, еднаш нарушена, не се обновува со демант, туку со доказлива транспарентност.
Во систем што управува со средства што припаѓаат на авторите, транспарентноста не е дополнителна вредност таа е основна обврска. Тоа подразбира не само формално објавување на акти, туку и реална можност секој автор да разбере, провери и, доколку е потребно, оспори конкретна пресметка.
Отсуството на таква јасност неизбежно создава простор за сомнеж, без разлика дали тој е основан или не. И токму затоа, ова не е текст што донесува заклучоци. Ова е текст што повикува на одговори.
Во едно демократско општество, најздравиот начин да се расчистат ваквите дилеми не е преку неформални објаснувања, туку преку институционална проверка. Оттука, сосема легитимно и во интерес на самите автори, но и на кредибилитетот на системот, е да се побара:
- независна правна анализа на актите и правилниците,
- финансиска ревизија на распределбата,
- техничка проверка на системите за евиденција и обработка,
- како и целосен увид во методологијата на вреднување на користењето на делата.
Ова не е напад врз институцијата. Ова е обид да се зачува нејзината легитимност. Затоа, јавно ги повикувам: Министерството за култура, Државниот завод за ревизија, Државната комисија за спречување на корупцијата, Управата за финансиска полиција, Јавното обвинителство, доколку утврди основи во рамките на своите надлежности, како и сите други надлежни органи, да спроведат сеопфатна, независна и темелна проверка на работењето на ЗАМП, во рамките на своите законски надлежности. Таквата проверка не треба да се сфати како закана, туку како неопходен чекор кон враќање на довербата.
Затоа што на крајот, прашањето не е дали некој е во право во јавна расправа, туку дали системот е поставен така што секој автор може да биде сигурен дека е третиран правично, еднакво и законито.
Ако одговорот на тоа прашање е јасен и проверлив, тогаш нема простор за сомнеж. Но ако не е, тогаш тишината што предолго ги следи овие прашања почнува да зборува сама за себе.
Авторот денес премногу често не се чувствува како субјект на системот, туку како негов пасивен заложник. Како некој што треба да се надева дека некаде, во некој затворен административен и технички процес, некој друг чесно и правилно ја завршил неговата пресметка. А тоа е апсурдно понижувачка позиција за секој што создава културна вредност.
Авторското право не е апстрактен концепт. Тоа е труд. Тоа е време. Тоа е интелектуална сопственост. Тоа е економско право. Тоа е достоинство со кое никој нема право да си игра. И секоја непрозрачност околу него не е само технички дефект, туку удар врз егзистенцијата и интегритетот на креативецот.
Авторите не бараат ништо повеќе од она што им припаѓа. Не бараат привилегии. Не бараат услуга. Не бараат милост. Бараат јасност, правичност и доверба во системот што треба да ги штити.
И тоа не е максимум. Тоа е минимум.
P.S. Овој текст не претставува тврдење за вина, туку јавен повик за транспарентност, отчетност и институционална проверка во интерес на авторите и на јавноста.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
