Пензискиот систем меѓу денешните потреби и идната одржливост
Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Постојат моменти во развојот на секое општество кога најголем ризик не е да се направи погрешна реформа, туку да не се направи никаква реформа. Тогаш инерцијата станува најопасниот начин на управување, затоа што создава привид дека системот функционира, а всушност само ги одложува проблемите што со текот на времето стануваат сѐ потешки и поскапи за решавање.
Такви периоди не се препознаваат по драматични настани, туку по постепено натрупување на нерешени прашања. Економскиот раст заостанува зад потребите, населението старее, младите ја напуштаат државата, институциите ја губат довербата, а јавните системи сѐ потешко ги исполнуваат задачите за кои се создадени.
Во такви околности најлесно е да се продолжи по веќе познатиот пат. Да се носат привремени решенија, да се ублажуваат последиците и да се одложуваат суштинските промени. Но искуството покажува дека времето само по себе не ги решава системските слабости. Напротив, најчесто ги продлабочува.
Пензискиот систем е еден од најдобрите примери за тоа.
Во последните години јавноста најчесто расправа за висината на пензиите, за буџетските трансфери, за првиот и вториот пензиски столб или за нови законски измени. Сите тие теми се важни, но тие се само делови од една многу поголема слика.
Вистинското прашање не е дали денес недостигаат средства во ПИОМ.
Вистинското прашање е дали системот, онаков каков што денес функционира, ќе може и по дваесет или триесет години да обезбеди сигурност и за сегашните и за идните пензионери.
Тука повеќе не станува збор само за пензискиот систем.
Станува збор за начинот на кој ја градиме државата.
Пензискиот систем не може да биде посилен од економијата што го финансира. Не може да биде постабилен од институциите што управуваат со него. Не може да биде поправеден од правната држава во која функционира. Затоа секоја сериозна расправа за пензиите мора да започне многу порано – со економијата, продуктивноста, вработеноста, демографските движења, образованието и владеењето на правото.
Денес пензионерите најсилно ги чувствуваат последиците од системските слабости. Но тие не се единствените што се засегнати.
Секој вработен што денес плаќа придонеси е дел од истиот систем.
Секој млад човек што размислува дали својата иднина ќе ја гради дома или во странство, исто така, е дел од истиот систем.
Затоа пензиската реформа не е реформа само за пензионерите. Таа е реформа за целото општество. Пензискиот систем не е сопственост ниту само на пензионерите, ниту само на вработените, ниту само на државата. Тој е заеднички систем на три генерации – на оние што денес примаат пензија, на оние што денес ја финансираат и на оние што утре ќе зависат од неговата стабилност. Затоа реформата не смее да биде прашање на една генерација, туку на целото општество.
Во изминатиот период во јавноста сѐ почесто се отвораат прашања за иднината на пензискиот систем. Тоа е добар знак. Општеството почнува да сфаќа дека проблемот не е во една институција, ниту во еден закон, ниту во еден пензиски столб. Проблемот е многу поширок и затоа решението мора да биде системско.
Реформата не значи рушење на постојниот систем. Напротив, нејзината цел е да ги зачува неговите најдобри вредности, а да ги отстрани неговите слабости. Да создаде јасни правила, предвидливост, транспарентност и долгорочна финансиска одржливост. Да обезбеди доверба дека секој денешен работник ќе знае зошто плаќа придонеси и што може реално да очекува кога ќе го заврши својот работен век.
Но реформите бараат нешто што не може да се донесе со закон – доверба. Доверба дека институциите ќе работат професионално. Доверба дека правилата ќе важат еднакво за сите. Доверба дека јавниот интерес ќе има предност пред дневнополитичките интереси.
Затоа изборот што денес стои пред нас не е само избор меѓу две економски концепции.
Тоа е избор меѓу инерцијата и одговорноста.
Меѓу одложувањето и навременото дејствување.
Меѓу привремените решенија и долгорочната визија.
Колку подолго го одложуваме тој избор, толку потесен ќе биде просторот за квалитетни решенија. Затоа не треба да прашуваме дали е време за реформа. Прашањето е дали имаме право уште да ја одложуваме.
Зашто иднината не ја создава времето. Ја создаваат одлуките што ги носиме денес.
