Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Оваа држава живее во транзиција речиси три и пол децении. Но денес прашањето веќе не е кога ќе заврши транзицијата, туку – дали воопшто постои намера таа да заврши.
Наместо јасен премин кон стабилна економија, функционални институции и достоинствен живот, сведоци сме на процес што сам себе се одржува. Секој обид за затворање на едно клучно прашање отвора ново, често покомплексно. Напредокот станува привид, а движењето – кружно.
Во меѓувреме, се создаде и генерација кадри произведени по партиска мерка – со дипломи што формално постојат, но суштински не значат знаење. Кога системот наградува лојалност наместо компетентност, институциите неминовно се претвораат во форма без содржина. Држава што ја водат неподготвени луѓе не прави грешки случајно — таа системски ги произведува.
Во такви околности, одговорноста речиси по правило се префрла „надвор“. Виновни се странците, соседите, историјата, околностите. Ретко се погледнува во моделот што упорно се репродуцира дома: партизирани институции, клиентелизам наместо пазар и селективна правда што служи како механизам на контрола, а не на одговорност.
Но проблемот не е само во политичките елити. Тој опстојува затоа што е толериран. Долгогодишната несигурност создаде граѓани што се повлекуваат, што не веруваат дека нешто може да се промени или што ја прифаќаат логиката на „помалото зло“. Така се губи критичната маса – не како бројка, туку како свест и упорност.
Во меѓувреме, корупцијата кај нас не е ниту „преодна фаза“, ниту средство за акумулација што би се вратило во економијата. Таа е чист одлив. Капиталот не се претвора во инвестиции, туку во сметки надвор од државата. Не од страв од закон, туку од страв дека системот може да се смени. Затоа што тука законот не е ризик – туку инструмент.
Обвинителството и судството, наместо коректив, функционираат како амортизер. Политичките актери се менуваат, реториката се заострува, но одговорноста останува исклучок. Реваншизам нема – не поради принципи, туку поради взаемен интерес да не се отвораат прашања што би ги погодиле сите.
Така транзицијата ја губи својата смисла и се претвора во трајна состојба. Сиромаштијата, неизвесноста и континуираната „криза“ не се дефект на системот – тие се негово гориво. Граѓанин зафатен со преживување не поставува системски прашања. Институција без автономија не спроведува правила. Елита без ризик нема причина да се менува.
Оттука, интеграциите не се прашање на симпатии кон „надворешниот свет“, туку на функционален опстанок. Не затоа што надвор е идеално, туку затоа што внатре механизмите на корекција се блокирани. Правила, надзор и одговорност не се закана за државата – тие се закана за оние што профитираат од нејзината нефункционалност.
Но ниту интеграциите сами по себе не се решение ако останат декларативни. Без внатрешен притисок, секое правило може да се симулира, секоја реформа да се разводни.
Затоа излезот не е во нови лидери, ниту во нови ветувања. Излезот е во разоткривање на моделот и во создавање континуиран граѓански притисок што не зависи од изборни циклуси. Притисок што бара отчет, што не прифаќа селективна правда и што одбива да ја нормализира корупцијата како „реалност“.
Држава во која е поевтино да се злоупотреби власта отколку да се изгуби – не може да напредува. Таа може само да опстојува во место.
И додека го прифаќаме компромисот „нека крадат, само да има мир“, ќе живееме во привид на стабилност – во систем што формално постои, а суштински стагнира.
„Подобро утре“ нема да дојде од само себе. Ќе дојде дури кога ќе стане неизбежно.
Инаку, ќе остане – уште една удобна лага, зад аголот што со години не го вртиме.
