Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Предвремените парламентарни избори сами по себе не се лек. Тие се само инструмент. Ако се одржат по истите правила, со истата логика и со истите играчи што со години ја вртат државата во круг, резултатот ќе биде познат: нови лица, стари навики и уште една изгубена година. Но, доколку изборите се одржат по суштински изменети правила, тие можат да станат почеток на нешто што одамна го немаме – враќање на смислата на демократскиот избор.
Една изборна единица без Д’Онтов модел не е техничка финеса. Таа е политичка изјава. Порака дека довербата не се крои во изборни формули и партиски штабови, туку се брои – глас по глас.
Д’Онтовиот модел формално е пропорционален, но суштински е селективен. Тој систематски ги фаворизира големите партии, а малите ги казнува – не затоа што немаат поддршка, туку затоа што таа поддршка „не е доволно голема”. Така се создава привид на стабилност, но по цена на искривена волја на граѓаните. Значителен дел од гласовите пропаѓа, парламентот не ја одразува реалната политичка слика, а граѓаните гласаат тактички, не искрено. Оттука произлегуваат апатијата, недовербата и чувството дека изборите се формалност, а не избор.
Една изборна единица без Д’Онт ја враќа пропорцијата таму каде што ѝ е местото. Ако некој има 5 проценти поддршка, ќе добие приближно толку и во парламентот. Ниту повеќе, ниту помалку. Без подарени мандати и без вештачки мнозинства. Граѓаните повеќе нема да гласаат од страв и калкулација, туку од убедување. Тоа е клучен предуслов за враќање на достоинството на гласот и за оживување на демократската волја.
Во таа насока, сосема логично се наметнува и прашањето за бројот на пратеници. Намалување од 120 на 90 не е казна за демократијата, туку нејзино приспособување на реалноста. По најновите пописни резултати, по децении континуирано иселување и со оглед на економската моќ на државата, актуелниот број на пратеници е диспропорционален. Помал, но пофункционален парламент може да значи поголема одговорност, помал простор за партиска трговија и појасна врска меѓу довербата што ја даваат граѓаните и политичката тежина што таа доверба ја носи.
Овој модел, се разбира, не создава чесни политичари по автоматизам. Не гарантира повисоки плати, масовни инвестиции или влез во Европската унија преку ноќ. Можно е да донесе покомплексни коалиции и потешки договори. Но тоа не е слабост, туку реалноста на една зрела демократија. Подобро е тешко и искрено, отколку лесно и лажно стабилно.
Зошто ова е важно токму сега? Затоа што Македонија со години тапка во место, без оглед која политичка комбинација е на власт. Се менуваат имиња и реторики, но моделот останува ист: концентрација на моќ, клиентелизам и краткорочен популизам. Една изборна единица без Д’Онтов модел, заедно со рационален број на пратеници, не е чудотворно решение, но е неопходен предуслов за секоја сериозна промена. Таа ја разоружува логиката „или ние, или хаос”, го намалува просторот за уцени и ја враќа политиката таму каде што припаѓа – во парламентот, а не во затворени лидерски кругови.
Предвремените избори нема да донесат нов квалитет ако се одржат по старите правила. Но една изборна единица без Д’Онтов модел, со парламент прилагоден на демографската и економската реалност, е јасна политичка порака дека довербата не се крои, туку се брои. Само така граѓаните ќе добијат пореална слика за себе, а партиите помалку простор да ја искривуваат.
Демократијата не се буди со спектакли. Таа почнува со фер правила. А понекогаш, токму тие се најреволуционерниот чекор.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
