Бадник и Божиќ со векови се меѓу најдлабоко вкоренетите празници во македонската традиција, а народната изрека „Кај и да си за Бадник и Божиќ, дома да си“ најдобро ја отсликува нивната суштина. Овие денови се симбол на семејната сплотеност, љубовта и духовната светлина, кога домот повторно станува место каде што се собираат сите генерации.
Бадник, како последен и најстрог ден од божиќниот пост, носи силна симболика. Празникот го добил името по дабовото гранче – бадник, кое традиционално се сече, се внесува во домот и се пали. Во народната традиција, Бадник се поврзува со бдеењето и исчекувањето на радосната вест за раѓањето на Исус Христос. Иако обичаите се разликуваат од регион до регион, заеднички се бадниковите гранчиња, коледарските песни, посната трпеза и обичаите за здравје, плодност и бериќет.
Во дел од македонските краеви, обичајот налага уште наутро да се оди по бадник во шумата, а гранчето да се украси и навечер да се запали во домот, често полевајќи го со црвено вино. Во урбаните средини, пак, бадниковите гранчиња најчесто се земаат од црквите или се делат на јавни простори, каде што празникот се одбележува заеднички.
Бадниковото утро традиционално е резервирано за коледарите – деца кои одат од куќа до куќа и со песна ја најавуваат радоста од празникот, а домаќините ги даруваат со овошје, слатки и ситни пари. Кулминацијата на празнувањето е бадниковата вечера, која е посна, но богата по својата симболика. На трпезата задолжително се наоѓа лепче со паричка, грав, посна сарма, риба, зелник и овошје.
Вечерата започнува со внесување на бадниковото гранче и традиционалните поздрави, по што се пали гранчето, а во многу домови се кади и со темјан. Особено возбудлив е моментот на делење на лепчето, бидејќи оној што ќе ја пронајде паричката се смета за среќник во годината што следи. Според верувањето, бадниковата трпеза не се раскрева до утрото, како знак на почит и благослов за домот.
Постарите жители сведочат дека во минатото Бадник се одбележувал многу поскромно, но со силна духовна посветеност. Вечерата често се служела на земја, врз слама, со запалена свеќа и молитва, а храната имала симболична улога поврзана со благосостојбата на семејството и добитокот.
Во поново време, особено во градовите, се практикува и палење на бадникови огнови на јавни места, со дружење и песна. Иако црквата укажува дека дел од овие обичаи имаат пагански корени, тие и понатаму се дел од народното празнување.
Божиќ, кој се слави три дена, претставува врв на празничниот циклус. Тој го симболизира раѓањето на Исус Христос и победата на светлината над темнината. Денот започнува со црковни ѕвона и литургии, а верниците меѓусебно се поздравуваат со „Христос се роди – Навистина се роди“. Со Божиќ завршува постот, па трпезата станува мрсна и богата.
Посебно место во божиќните обичаи има полазникот – првиот гостин што ќе го посети домот, за кого се верува дека ја носи среќата и напредокот во текот на целата година. Трпезата е исполнета со печено месо, погачи и слатки, а погачата со паричка повторно има централна улога. Според народното верување, како ќе помине Божиќ, така ќе тече и целата година, па денот се поминува во мир, радост и простување.
И покрај современиот начин на живот, Бадник и Божиќ и денес остануваат симбол на верата, семејството и заедништвото, потсетувајќи дека вистинската топлина и светлина започнуваат токму од домот.
