Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Антикорупциската комисија не е институција што државата може да си ја дозволи само формално. Таа е нужна алка во демократскиот систем, но нужноста сама по себе не гарантира ефикасност. Прашањето не е дали ДКСК треба да постои, туку дали системската поставеност ѝ овозможува вистински да ја реализира својата суштинска мисија – спречување на корупцијата.
Последните судски постапки против поранешни носители на функции и оставките проследени со јавни сомнежи отворија дебата за кредибилитетот на институцијата. Но проблемот не е во имињата, туку во моделот.
Формално, изборот на членовите го врши Собранието, а законската постапка е транспарентна. Сепак, перцепцијата за политичко влијание остава сомнежи: може ли контролорот да биде целосно независен ако го избираат оние што треба да ги контролира? Антикорупциско тело без доверба е институција со ограничена моќ, бидејќи неговата сила не е извршна, туку морална и системска.
Искуството на Словенија покажува поинаков пристап. Тамошната Комисија функционира со помал состав, со изборен процес што вклучува стручен филтер и дистанца од дневно-политичкото одлучување. Клучот не е бројот на членови, туку архитектурата на системот: проценка на корупциски ризици, интегритетски планови и системска анализа на законодавството. Тамошната превенција не се сведува на отворање предмети, туку на вградување механизми што го ограничуваат просторот за злоупотреба уште пред да се случи.
Во Северна Македонија, ДКСК има можност да дава мислења за предлози на закони, но тие често остануваат без практичен ефект. Вистинската борба против корупцијата започнува таму каде што се создаваат правилата – во текстот на законот. Секој нов закон треба да поминува низ задолжителна антикорупциска анализа, со јавно образложение доколку се игнорираат забелешките на надлежното тело. Превенцијата значи намалување на дискрециони овластувања, вградување автоматски контролни механизми, дигитални траги и транспарентни регистри.
Антикорупцијата како систем не може да се сведува само на институции. Таа бара активно учество на граѓаните, професионалната заедница и граѓанските организации. Граѓаните не смеат да бидат сведени само на извор на информации, за потоа да останат сами изложени на притисоци. Потребни се култура на заштитено пријавување, јасни механизми за анонимност и законски гаранции за заштита на пријавувачите. Уште поважно, граѓаните треба да чувствуваат дека нивните предлози за подобрување на законите и контролите се слушнати и вградени. Само тогаш антикорупцијата станува заедничка општествена обврска, во која комисијата е координатор, а не единствен носител.
Исто така, потребни се интегритетски филтри при именување раководни лица. Формалното исполнување на условите не е доволно. Лицата кои во претходното работење покажале сериозна финансиска или управувачка одговорност за загуби или злоупотреба не треба да можат повторно да раководат со јавни ресурси во одреден временски период. Принципот е јасен: јавниот интерес бара високи критериуми за доверба. Овие механизми не се казна, туку превентивна заштита на јавниот капитал.
ДКСК не може да биде изолиран остров. Нејзината ефикасност зависи од функционалноста на судството, обвинителството, инспекциските органи и финансиските институции. Ако препораките не се следат, ако нема рокови за постапување и непостапувањето не повлекува одговорност, превенцијата останува декларативна. Антикорупцијата не се гради со прес-конференции и медиумски реакции по настаната штета, туку со системско вградување на механизми што ја прават злоупотребата тешка, ризична и видлива.
Критиката кон постојниот модел треба да биде насочена кон институционалниот дизајн, а не кон личности. Независноста не се прогласува, таа се обезбедува преку правила, филтри и јасна распределба на одговорности. Ако сакаме доверба, мора да изградиме структура што ја заслужува.
Системската борба против корупцијата е обврска на сите нас – да бидеме внимателни, да пријавуваме, да учествуваме во создавањето правила и да бараме транспарентност. Само така антикорупцијата станува вистински систем, а не декларативна фасада.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
