Глобалната трка по критични минерали создава нов модел во рударството – владите повеќе не се само регулатори или кредитори, туку стануваат директни партнери во стратешките проекти. Целта е да се обезбедат сигурни и диверзифицирани синџири на снабдување со минерали неопходни за современата индустрија.
Додека светот го засилува своето учество во рударството, Македонија останува со мал број сериозни инвестиции во критични минерали. Најзначаен е проектот Иловица–Штука, насочен кон производство на бакар – минерал чија стратешка важност продолжува да расте.
Според инвеститорот, рудникот би имал животен век од околу 23 години и би генерирал значајни економски ефекти на национално и локално ниво. Особено би биле засегнати економијата на државата, Струмица и општините Босилово и Ново Село.
Покрај бакарот, Македонија има потенцијал и за други критични минерали. Во близина на Крива Паланка во тек се детални истражувања за антимон, а нивното финансирање е обезбедено од американското Министерство за енергетика преку Стратешкиот дијалог меѓу двете земји.
Инаку, дебатата на глобално ниво околу снабдувањето со критичните минерали дополнително се засили откако во февруари годинава американскиот претседател Доналд Трамп го објави лансирањето на проектот „Трезор“, кој претставува стратешка државна залиха на критични минерали поддржана со 12 милијарди долари. Целта е да се заштитат американските производители од прекини во снабдувањето, бидејќи САД ги забрзуваат напорите за намалување на зависноста од кинеските метали.
По објавата на „Трезор“, американската администрација соопшти дека потпишала или одобрила десетици меѓународни рамковни и проектни договори, односно вкупно околу 160 договори поврзани со минерали во вредност од близу 40 милијарди долари од јануари 2025-тата година, според Fastmarkets.
Според адвокатката Ребека Сејдл Инглсби, вклучувањето на државата сè повеќе добива форми кои некогаш првенствено се поврзуваа со приватните инвеститори, вклучувајќи ги акциите, ценовните минимуми и долгорочните договори за откуп.
„Владата не дејствува само како заемодавател. Владите сè повеќе стануваат „учесници во договорите“ во проектите. Во САД федералната поддршка еволуира од обезбедување заеми и друга финансиска помош во мешан модел во кој јавниот капитал може да стои директно покрај приватните инвеститори. Владата повеќе не само што ги поддржува овие договори, Владата сега е на масата како странка“, оценува Сејдл Инглсби.
Според анализата, ваквата промена означува значајна промена во финансискиот пејзаж во рударството, особено за оние кои развиваат проекти за критични минерали. Вашингтон распоредува инвестиции во акции, заеми и други механизми додека се стреми да го забрза домашниот капацитет за рударство, преработка и производство и да ја намали зависноста од Кина.
„Сега доаѓаме до проблемот со физиката, а не со политиката. Не можете да очекувате фабрика за магнети да започне со работа за единаесет месеци. Капиталот е тука, намерата е тука, но изградбата на вистински капацитет за преработка трае со години“, вели адвокатката.
Ваквото ограничување може да одреди колку брзо новиот модел на развој на критични минерали поддржан од владата ќе се претвори во производство. Сепак, за рударите, финансиската средина веќе е променета. Таа промена доаѓа во време кога САД и нивните сојузници се тркаат да воспостават алтернативни резерви на минерали што се користат во одбранбените системи, полупроводниците, енергетските технологии и напредното производство.
