Пишува: Мирослав Трлин дипломиран економист во пензија
Секој денешен работник е утрешен пензионер.
Оваа реченица звучи едноставно, но во неа е содржана суштината на целиот пензиски систем. Додека сме во работен однос најчесто размислуваме за платата што ја добиваме денес, а многу помалку за пензијата што ќе ја примаме утре. Сепак, токму денес се создаваат условите за нашата иднина.
Пензискиот систем не е само прашање на сегашните пензионери. Тој е прашање на секој вработен, на секој млад човек што допрва ќе влезе на пазарот на трудот и на секој граѓанин кој очекува достоинствена старост.
Во основата на системот се наоѓа принципот на генерациска солидарност. Денешните вработени ги финансираат пензиите на денешните пензионери, со очекување дека утрешните генерации ќе го направат истото за нив.
Тоа е еден вид општествен договор меѓу генерациите, заснован врз доверба дека секоја генерација ќе ја преземе истата одговорност кон онаа што доаѓа по неа.
Но секој договор има свои услови.
За системот да биде стабилен потребен е доволен број вработени кои редовно уплаќаат придонеси. Пред неколку децении на еден пензионер доаѓаа три или четири вработени. Денес тој однос е значително понизок и се движи околу 1,7 вработени на еден пензионер.
Ова не е само статистика. Тоа е показател за здравјето на целиот систем. А здравјето на системот денес е сигурноста на секој работник утре.
Кога бројот на уплатувачи се намалува, а бројот на корисници расте, финансискиот товар станува сè поголем. Тогаш државата мора да интервенира со буџетски средства за да се исплатат пензиите.
Денес значителен дел од средствата за пензии веќе се обезбедуваат преку државниот буџет. Тоа значи дека системот повеќе не се потпира исклучиво на придонесите на вработените, туку и на средствата што се собираат преку даноци и други јавни приходи.
Токму тука започнуваат и прашањата што заслужуваат поширока јавна дебата.
Дали средствата што потекнуваат од лични придонеси и средствата што доаѓаат од буџетот треба да се третираат на ист начин?
Дали е доволно јасно дефинирано што е право стекнато со труд и придонеси, а што претставува социјална поддршка обезбедена од државата?
И дали сегашната законска рамка нуди доволно јасни одговори за иднината на системот?
Ова не се прашања што ги засегаат само економистите или пензионерите. Тие директно ги засегаат и денешните вработени, бидејќи станува збор за нивните идни права.
Дополнителна сложеност носи и постепеното влегување на вториот пензиски столб во фазата на исплата на пензии. Сè повеќе идни пензионери ќе примаат средства и од индивидуално акумулираните заштеди во вториот столб, покрај пензијата од првиот столб заснован на генерациска солидарност.
Тоа значи дека пензискиот систем станува посложен и бара уште појасни правила.
Недореченостите не смеат да се надоместуваат со привремени решенија, подзаконски акти или политички импровизации. Правилата мора однапред да бидат јасни, предвидливи и еднакво применливи за сите.
Најголемата гаранција за стабилноста на пензискиот систем не лежи во формулите за усогласување на пензиите, туку во економскиот развој, новите работни места, повисоката вработеност и намалувањето на сивата економија.
Секое ново работно место не е само нова плата. Тоа е и нов придонесувач во системот. Тоа е дополнителна сигурност за сегашните и идните пензионери.
Затоа генерациската солидарност не треба да се сфаќа како апстрактен економски термин. Таа е одговорност што ја споделуваат сите генерации.
Пензискиот систем не е подарок што некој ќе ни го обезбеди во иднина. Тој е резултат на одлуките што ги носиме денес.
Колку подобро ќе го разбереме, толку поголеми се шансите утрешните пензионери да живеат посигурно и подостоинствено.
Општество што навреме размислува за своите пензии, всушност навреме размислува за сопствената иднина.
Генерациската солидарност, всушност, е договор со самите себе.
Затоа што твојата иднина е и твоја одговорност.
