Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Во јавноста повторно се отвори расправата за иднината на пензискиот систем. Се преиспитува улогата на вториот пензиски столб, се анализираат буџетските трансфери кон ПИОМ, се споредуваат искуствата на други држави и се бараат модели што би обезбедиле поголема сигурност за идните пензионери.
Таквата расправа е не само оправдана, туку и неопходна. Но таа нема да донесе трајни резултати ако остане сведена само на прашањето кој модел е подобар или кој е виновен за денешните проблеми.
Најнапред треба да си поставиме едно многу поедноставно прашање:
Што очекуваме од еден пензиски систем?
Дали систем што ќе ветува сè повеќе права, независно од неговите можности?
Или систем што ќе биде способен чесно и долгорочно да го исполни она што еднаш ќе им го вети на своите граѓани?
Токму тука, според мене, започнува секоја вистинска реформа.
Пензијата не е политичко ветување. Таа е право што човекот го стекнува со својот труд и со придонесите што ги уплаќа во текот на работниот век. Но ниту едно право не може да биде трајно сигурно ако зад него не стои економија што создава нова вредност и држава што има капацитет да ги исполнува преземените обврски.
Во последните години најчесто разговараме за последиците – за висината на пензиите, за дефицитот на ПИОМ, за буџетските трансфери или за улогата на вториот пензиски столб.
Многу поретко разговараме за правилата врз кои треба да почива целиот систем.
А токму тие правила ја определуваат неговата иднина.
Не постои совршен пензиски модел што може механички да се преземе од друга држава. Секоја земја го гради својот систем според сопствената економија, демографија, институционална зрелост и финансиски можности.
Затоа и Македонија треба да го гради својот пензиски систем според сопствените реални капацитети, користејќи ги туѓите искуства како поука, а не како готов рецепт.
Особено е важно однапред да бидат јасно утврдени правилата на функционирањето.
Граѓаните имаат право да знаат од кои извори се финансираат нивните пензии, кога државата интервенира со буџетски средства, до кои граници може да го прави тоа и како се обезбедува долгорочната одржливост на системот.
Довербата не се гради со ветувања.
Довербата се гради со јасни правила што важат еднакво за сите.
Реформата не треба да создава победници и поразени, туку рамнотежа меѓу правата на сегашните пензионери, очекувањата на денешните работници и можностите на генерациите што допрва ќе го финансираат системот.
Затоа таа не смее да биде политички проект ниту изборно ветување.
Таа треба да биде долгорочен општествен договор.
Договор во кој економијата ќе создава нова вредност, институциите ќе обезбедуваат правна сигурност, а законите однапред ќе ги определуваат рамките во кои државата може да презема обврски.
Лесно е да се ветуваат пензии.
Многу потешко е да се создаде економија што ќе може чесно да ги исплаќа.
Затоа идните реформи не треба да започнат со прашањето како да ветиме повеќе, туку како да изградиме систем што ќе биде праведен, транспарентен и финансиски одржлив.
Најдобриот пензиски систем не е оној што ветува најмногу.
Најдобриот пензиски систем е оној што државата може долгорочно да го финансира, чесно да го спроведува и сигурно да им го гарантира на сегашните и на идните генерации.
