Пишува: Мирослав Трлин дипломиран економист во пензија
Во јавниот економски дискурс често се објавуваат податоци за растот на економијата, процентот на зголемување на бруто-домашниот производ и позицијата на државата во европските рангирања. На прв поглед, тие бројки изгледаат јасни и недвосмислени, но без правилно разбирање на нивното вистинско значење, често водат до погрешни заклучоци.
Не затоа што податоците се неточни, туку затоа што често се толкуваат без поширокиот економски контекст.
Во такви околности, истите економски податоци понекогаш се претставуваат на различни начини – не само за анализа, туку и како политичка интерпретација.
Кога се соопштува дека економијата има раст од, на пример, три или четири проценти, тоа значи дека економската активност е зголемена за толкав процент во однос на претходната година. Во економската терминологија, овој показател се нарекува GDP growth rate и ја покажува динамиката на економијата – односно колку брзо таа расте во одреден период.
Но оваа бројка не ја покажува големината на економијата, туку само брзината со која таа се зголемува.
За да се разбере оваа разлика, доволно е да се направи едноставна споредба. Ако една економија има бруто-домашен производ од 15 милијарди евра и расте за 4 проценти, тоа значи дека создала околу 600 милиони евра нова вредност. Во исто време, друга економија може да има БДП од 600 милијарди евра и раст од само 1 процент. Иако процентот е четири пати помал, апсолутниот пораст изнесува 6 милијарди евра – десет пати повеќе.
Оттука произлегува важна поента: процентот на раст не ја покажува економската тежина на една држава, туку темпото со кое нејзината економија се движи.
Ова може да се објасни и со едноставен пример од секојдневниот живот. Ако едно лице има месечен приход од 20.000 денари и добие зголемување од 10 проценти, тоа изнесува 2.000 денари. Друго лице со приход од 120.000 денари, иако добива зголемување од само 2 проценти, всушност добива 2.400 денари. Процентот е помал, но реалното зголемување е поголемо.
Истиот принцип важи и за економиите.
Токму затоа во економските анализи се користи уште еден важен показател – БДП по глава на жител (GDP per capita). Овој показател покажува колку економска вредност се создава во просек по жител и многу подобро го отсликува нивото на економска развиеност и животниот стандард.
Разликите меѓу европските економии во овој поглед се значителни. Постојат држави во кои БДП по жител изнесува неколку десетици илјади евра, додека во помалите и транзициските економии тој износ е повеќекратно понизок. Затоа може да се случи една земја да има повисок процентуален раст, а сепак да остане далеку зад развиените економии во апсолутна економска сила и ниво на доход по жител.
Токму затоа во јавниот простор често се создава впечаток на брз економски напредок, иако реалните разлики во животниот стандард остануваат значителни.
Во јавните споредби често се појавуваат и рангирања по економски раст во Европа. Ако некоја економија е меѓу првите по раст во дадена година, тоа значи дека таа се зголемува побрзо во тој период. Но тоа не значи дека таа економија е поголема или побогата од другите.
Оваа разлика може да се објасни и со едноставна споредба: не е исто дали некој трча побрзо во даден момент или веќе се наоѓа многу подалеку на патеката. Брзината и растојанието не се ист показател.
Во економијата постои и уште еден феномен што често ги збунува граѓаните – таканаречениот ефект на ниска база. Кога економијата е релативно мала, секое зголемување може да изгледа големо во процентуален израз, но тоа не значи дека се создава голема апсолутна вредност.
Затоа економските показатели не треба да се гледаат изолирано. Стапката на раст, големината на економијата и БДП по глава на жител се различни показатели кои ја опишуваат економијата од различни агли. Само нивното заедничко разгледување може да даде реална слика за вистинската економска позиција на една држава.
Во спротивно, може да се случи ситуација слична на познатиот пример со трката меѓу двајца атлетичари: во едниот весник пишува дека домашниот натпреварувач завршил втор, а во другиот дека противникот бил претпоследен. И двете информации се точни – но впечатокот е сосема различен.
Во економијата, како и во статистиката, податоците се точни само ако се гледаат во целина. Кога се изолира само еден показател, постои ризик вистината формално да биде кажана, но суштината да остане недоволно разбрана.
Затоа, кога следниот пат ќе слушнеме дека економијата расте со одреден процент и дека сме меѓу првите во некое рангирање, вреди да се постави едноставно прашање: што навистина ни кажува тој процент – колку сме напредувале или само колку брзо се движиме во однос на сопствената почетна точка?
Само кога економските показатели се читаат во целина, тие ја покажуваат вистинската слика на економијата. Во спротивно, бројките остануваат точни, но нивното толкување лесно може да стане
