Пишува: Мирослав Тлин, дипломиран економист во пензија
Живееме во држава во која речиси секој граѓанин чувствува дека нешто суштински не е во ред, но сѐ помалкумина веруваат дека тоа може да се поправи. Сиромаштијата, корупцијата, непотизмот, клиентелизмот, селективната правда, заробените институции и масовното иселување повеќе не се поединечни појави – тие станаа нормализирана состојба.
Со години слушаме за „реформи“, за „нови закони“, за „нови кадровски решенија“, за „нова влада“ и „нова надеж“. Но резултатот е речиси секогаш ист: институциите не функционираат, судството нема доверба, обвинителството молчи, корупцијата е јавна тајна, а граѓанинот сѐ повеќе се чувствува како нем послушник во сопствената држава.
Во поранешниот систем беше речиси невозможно некој преку ноќ да стане милионер. Денес тоа не само што е можно, туку и вообичаено. Проблемот не е во пазарната економија, туку во отсуството на одговорност. Нема сериозен механизам што прашува: од каде потекнува богатството, кој ја злоупотребил функцијата и кој ја користел државата како приватен бизнис?
Имаме демократски систем, но без суштинска демократија. Имаме институции, но без институционален авторитет. Имаме закони, но без еднаква примена. Имаме избори, но без вистинска промена. Се менуваат партиите на власт, но моделот останува ист: партизација, наградување на лојалност, прикривање на одговорноста и меѓусебна заштита на политичките елити.
Резултатот е поразителен: околу една третина од граѓаните се иселени од осамостојувањето до денес. Тоа не е само демографски податок – тоа е најсилниот можен референдум против функционирањето на државата.
Ако сакаме да зборуваме со факти, а не само со впечаток, доволно е да го погледнеме економскиот биланс на транзицијата. Вкупниот пораст на бруто-домашниот производ во сите овие години е скромен и нестабилен, додека јавниот долг порасна до околу 62% од БДП – бројка што сама по себе е аларм. Тоа значи дека значаен дел од „развојот“ што го гледаме на хартија не е резултат на реална продуктивност, туку на задолжување. Реалниот раст на економијата е значително понизок од номиналниот раст на БДП, кој често служи како статистичка утеха што ја прикрива реалната стагнација. Граѓаните можеби не ја разбираат економската терминологија, но тие совршено ја чувствуваат разликата – во платата што не стигнува, во цените што растат и во несигурноста на иднината.
Во вакви околности, сосема е легитимно да се постави прашањето: дали проблемот е само во поединечни политичари, или во самиот систем? И ако сите досегашни „реформи“ не дадоа резултат, дали е време да размислуваме за поинаков пристап?
Тука се појавува една идеја која можеби звучи контроверзно, но заслужува сериозна јавна дебата. Во поранешниот систем постоеше мерка наречена „принудна управа“ – кога едно претпријатие беше во длабока криза, се назначуваше привремен управител со јасна задача: да го стабилизира, реорганизира и врати на здрави основи. За тој период не важеше редовната управувачка логика, туку се применуваше интервенција со јасна цел – спас и реструктурирање.
Дали денес нашата држава не се наоѓа во слична состојба? Дали институциите не се „загубари“? Дали системот не е во хронична дисфункција?
Во современиот свет, вакви пристапи постојат во различни форми: технократски влади, преодни експертски влади, надпартиски влади на национален спас, длабоки институционални реструктурирања со меѓународен мониторинг. Заедничко за сите овие примери е силната политичка волја и јасната одговорност – нешто што кај нас хронично недостасува.
Суштината на оваа идеја не е укинување на демократијата, туку нејзино спасување. Ова не значи суспензија на демократијата, туку нејзино привремено зајакнување таму каде што таа реално не функционира. Клучен елемент би било присуство на кредибилни странски експерти во клучните реформски процеси – луѓе кои не се дел од домашните мрежи на влијание и немаат локални политички и бизнис-обврски.
Зашто мора да си признаеме и нешто непријатно: институциите се предолго контаминирани од логиката на „брзо и лесно богатење“, што секоја реформа без надворешна контрола ризикува да биде саботирана одвнатре.
Се поставува и најтешкото прашање: дали вината секогаш е кај „другите“, или дел од одговорноста е и кај нас како општество што премногу долго толерираше, премногу малку бараше отчет и премногу често молчеше?
Оваа колумна не нуди готово решение. Таа нуди искрено прашање и храбра идеја: дали е време за нов општествен договор? За вистински прекин со лажните реформи? За модел што повторно ќе ја стави државата во служба на граѓанинот, а не во служба на елитите?
Зашто ако продолжиме вака, ќе продолжи и иселувањето, ќе продолжи и недовербата, ќе продолжи и тивкото распаѓање.
А држава што ја напуштаат своите граѓани не умира однадвор – таа тивко се распаѓа одвнатре.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
