Пишува: Мирослав Трлин, димпломиран економист во пензија
Државата повторно најавува нов, значително построг Закон за заштита од пушење. Намерата, барем декларативно, е благородна – заштита на јавното здравје и борба против една од водечките причини за смртност и хронични заболувања. Но прашањето кое мора да си го поставиме не е дали целта е добра, туку дали досегашната политика дала резултати и дали новиот пристап навистина води кон решение или само создава привид на активност.
Законот за заштита од пушење постои од 1995 година и оттогаш е повеќепати изменуван, дополнуван и заоструван. Речиси три децении подоцна, оправдано е да се праша дали пушењето е значително намалено, дали законот реално се почитува и дали институциите доследно го применуваат. Одговорот што го гледаат граѓаните секојдневно не е охрабрувачки. Јавна тајна е дека во многу државни и јавни институции – министерства, судови, обвинителства, општини, полициски станици, болници, па дури и образовни установи – пушењето продолжува речиси непречено. Истовремено, контролите и казните најчесто се концентрирани врз угостителските објекти, како тие да се единствениот проблем во системот.
Кога законот не важи еднакво за сите, тој ја губи својата смисла. Кога граѓаните гледаат дека правилата се строги за едни, а симболични за други, довербата во институциите се урива. Во такви услови, проблемот не е во тоа што законот не е доволно строг, туку во тоа што државата не е доволно функционална за да го спроведе постојниот. Без јавно достапни и транспарентни податоци за бројот на контроли во државните институции, за изречените казни и за реалните ефекти врз бројот на пушачи, секоја нова рестрикција изгледа повеќе како политички маркетинг отколку како сериозна здравствена политика.
Парадоксот станува уште поочигледен ако се погледне пошироката слика. Тутунот во државата е легална земјоделска гранка. Цигарите се легално произведуваат, увезуваат и извезуваат. Слободно се продаваат на полнолетни граѓани. Од нив се собираат значителни средства преку акцизи и ДДВ кои го полнат буџетот. Истата таа држава, која профитира од тутунската индустрија, потоа речиси целосно го укинува просторот каде граѓаните можат легално да го користат производот што таа го дозволува и го оданочува. Ако навистина станува збор за искрена грижа за здравјето, тогаш логично би било да се зборува за долгорочна стратегија за постепено напуштање на тутунот како индустрија, за трансформација на земјоделската политика и за замена на тие приходи. Но тоа не се прави. Наместо тоа, се добива впечаток на политика која истовремено профитира од штетниот производ и морализира околу неговата употреба.
Особено чувствителна е позицијата на угостителскиот сектор. Угостителството е значајна економска гранка, а посетата на ресторан, кафеана или бар не е обврска, туку личен избор. Во таков контекст, целосната и нефлексибилна забрана изгледа повеќе како казна отколку како разумна регулација. Можен е поинаков, порамнотежен модел кој би го почитувал и јавното здравје и економската реалност и индивидуалната слобода. Модел во кој би постоеле јасно дефинирани услови, строги технички стандарди, јасна информираност на гостите и можност тие самите да изберат. Со дополнително, наменско оданочување, средствата би можеле да се користат за здравство и превенција, наместо казните да се доживуваат како обично полнење на буџетот.
Но најголемиот пропуст во целата оваа приказна не е ни во угостителите, ни во пушачите, туку во отсуството на вистинска, долгорочна стратегија за подигање на свеста. Законот може да забранува, казната може да дисциплинира, но ниту едното ниту другото не создаваат култура. Навиките не се менуваат со страв, туку со разбирање. Ако навистина сакаме да го намалиме пушењето, тогаш мора да инвестираме во континуирани јавни кампањи, во образовниот систем, во работа со младите, во градење свест за штетноста на тутунот. Само така борбата против пушењето може да биде искрена и долгорочно ефективна.
Во спротивно, ризикуваме пушењето да стане удобно алиби зад кое ќе се крие неспособноста на државата да ги решава суштинските проблеми: селективната примена на законите, нефункционалните институции, отсуството на стратегија и недостигот од доверба меѓу граѓаните и системот. Нов закон може да се донесе. Уште построги казни можат да се пропишат. Но без реална анализа на досегашните ефекти, без широка јавна дебата и без доследна примена на правилата за сите подеднакво, резултатот ќе биде ист како и досега – уште еден закон на хартија и уште едно разочарување во пракса.
Грижата за јавното здравје мора да биде искрена, паметна и праведна. Таа мора да гради свест, а не само да спроведува забрани. Во спротивно, нема да се бориме против пушењето, туку само ќе продолжиме да ја прикриваме нефункционалноста на државата со уште една добро спакувана, но празна политика.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
