Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Енергетиката не е обична економска гранка. Таа е темел на индустријата, социјалната стабилност и државната самостојност. Држава што нема контрола врз сопственото производство на електрична енергија долгорочно не може да се смета за суверена, туку за зависна – економски, политички и стратешки.
Македонија, за жал, со години се движи токму по тој пат. И не поради недостиг на природни ресурси, туку поради системска злоупотреба, лошо управување и законски недоречености, кои овозможуваат јавните енергетски капацитети да се користат како средство за партиски и приватни интереси.
Кризата во енергетскиот сектор не започна вчера, ниту е резултат на една влада или еден директор. Таа е производ на модел што се одржува со децении: политички именувани раководства, отсуство на лична и материјална одговорност, префрлање на загубите врз граѓаните и користење на „кризи“ како алиби за нетранспарентни одлуки.
Јавно претпријатие со монопол, загарантиран пазар и државна поддршка не смее да работи со хронични загуби. Кога тоа се случува, проблемот не е пазарен, туку управувачки и институционален.
РЕК Битола, како клучен производствен капацитет, одамна требаше да биде предмет на сериозни инвестиции, модернизација и рационализација. Наместо тоа, сведоци сме на апсурди кои тешко можат да се оправдаат со економска логика.
Еден од најочигледните примери е транспортот на јаглен. Станува збор за континуирана, предвидлива и основна дејност, директно поврзана со производството на електрична енергија. Таква дејност, во секој рационален систем, мора да биде интегрален дел од претпријатието – со сопствен возен парк, сопствени возачи и сопствено одржување.
Наместо тоа, со години се плаќаат милиони евра на приватни компании преку тендери. Не затоа што е поевтино, туку за да се создаде континуиран паричен тек за надворешни интереси. Тоа не е грешка, туку избор.
Истовремено, обновливите извори на енергија често се претставуваат како магично решение, но без доволно сериозна системска анализа. Фотоволтаичните капацитети растат на хартија, но нивниот реален придонес за стабилноста на системот останува ограничен, особено без капацитети за складирање на енергија и без доволни балансирачки извори.
Еолската енергија, особено во југоисточниот дел на државата, каде што постојат исклучително поволни ветерни услови, останува недоволно искористена. Причината е едноставна: таму каде што нема брз профит и краткорочен политички ефект, интересот често е слаб.
Посебна илустрација на погрешното управување се и несродните дејности во рамки на енергетските претпријатија. Кога хотелски или други комерцијални капацитети со години работат со загуба, а тие загуби се покриваат од средствата собрани преку сметките за струја, тоа не е социјална политика, туку злоупотреба на јавниот ресурс. Јавно претпријатие не смее да биде засолниште за неуспешни бизниси, туку мора да биде строго фокусирано на својата основна дејност.
Коренот на проблемот не е недостиг на знаење или природни услови. Коренот е во законите што не предвидуваат јасна лична и материјална одговорност, во институциите што недоволно контролираат и во политиката што гледа на енергетиката како на плен. Кога директор управува со милиони евра јавни средства, а не одговара ниту со функцијата, ниту со лична одговорност за направените загуби, тогаш не станува збор за несреќен сплет на околности, туку за систем што сам по себе произведува криза.
Во меѓувреме, државата започна и нови проекти поврзани со енергетската транзиција и зголемувањето на обновливите извори. Тоа е позитивен чекор и неопходна насока за иднината. Но транзицијата сама по себе нема да ги реши старите проблеми ако управувањето со јавните енергетски капацитети остане под силно политичко влијание. Без институционална одговорност и професионално управување, и најдобрите стратегии ризикуваат да останат само декларации.
Ако навистина сакаме стабилна и суверена држава, неопходни се суштински промени:
– Јасна законска одговорност за управување со јавните енергетски капацитети.
– Професионализација и департизација на раководствата.
– Враќање на клучните производни и логистички функции во рамките на претпријатијата.
– Раздвојување на социјалната политика од енергетската економија.
– Долгорочна стратегија заснована на реални капацитети, а не на декларации.
Македонската енергетика не е жртва на судбината, туку на интересите. Додека јавниот ресурс се третира како ничиј, а одговорноста како изборна категорија, кризите ќе се повторуваат, а цената секогаш ќе ја плаќаат граѓаните.
Енергијата не е само струја. Таа е прашање на државност.
