Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Со години наназад во јавниот простор се провлекува една навидум „научна“ теза: дека македонскиот народ има низок коефициент на интелигенција. Таа бројка кружи по портали, социјални мрежи, анализи и коментари, секогаш сервирана како конечна вистина. Но ретко кој се прашува: од каде доаѓа таа бројка, кој ја пласира и кому му служи?
Затоа ова не е текст за суета. Ова е текст за достоинство. И за одговорност.
Тврдењето дека Македонија има просечен IQ од околу 81,91 најчесто се темели на индиректни, методолошки спорни и застарени извори. Дел од тие „проценки“ се базираат на образовни тестирања, социо-економски индикатори или статистички екстраполации – а потоа се претставуваат како мерка за интелигенцијата на цел народ. Тоа не е наука. Тоа е поедноставување што лесно станува алатка за манипулација.
Интелигенцијата не се мери преку состојбата на институциите. Таа не се мери преку нефункционален образовен систем. Таа не се мери преку корумпирана администрација. Таа не се мери преку последиците од децениска лоша политика. И IQ не се изразува во децимални бројки.
Ако навистина бевме „народ со низок IQ“, немаше да имаме лекари во најпрестижни болници во Европа. Немаше да имаме инженери во глобални компании. Немаше да имаме ИТ-експерти, научници, професори, уметници, олимпијци. Немаше да имаме дијаспора што се интегрира и успева на најконкурентните пазари во светот.
Овие луѓе не се „исклучоци“. Тие се доказ за потенцијалот што постои. Проблемот не е во капацитетот на народот. Проблемот е во системот што го задушува тој потенцијал.
Години наназад образованието се третира како трошок, не како инвестиција. Институциите се претворија во партиски сервиси наместо во јавен механизам. Квалитетот не се наградува, а просечноста се заштитува. Младите заминуваат не затоа што се „неспособни“, туку затоа што способноста тука нема простор.
Митот за „низок IQ“ е опасен затоа што го префрла фокусот од одговорноста на системот кон вината на народот. Создава апатија наместо критички отпор.Го нормализира реченицата „такви сме“ наместо прашањето „зошто системот не функционира?“ На тој начин, митот станува политички корисен. Не мора да постои организирана завера. Доволно е наративот да им одговара на оние што немаат интерес граѓаните да бидат самоуверени, критички настроени и свесни за сопствената вредност.
Народ што мисли дека е „неспособен“ не бара одговорност. Народ што се сомнева во сопствениот ум не се бори за подобро. Народ што е убеден дека проблемот е во него – го прифаќа лошото владеење како судбина.
Вистината е поедноставна и потешка за оние што владеат: Македонија нема проблем со интелигенцијата на граѓаните. Македонија има проблем со квалитетот на управувањето. Со нефункционалните институции. Со потценувањето на образованието. Со системот што создава пречки наместо можности.
Потенцијалот постои. Интелигенцијата постои. Капацитетот постои. Она што недостасува не е ум – туку уредена држава.
И додека тоа не го кажеме гласно, јасно и јавно, секоја лажна бројка ќе продолжи да ни ја краде самодовербата, а секој неуспешен систем ќе продолжи да се крие зад удобната фраза: „такви сме“.
Не, не сме такви. Таков е системот – и токму затоа мора да се менува.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
