Пишува;: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
По повеќе од три децении транзиција и реформи, повторно слушаме дека продолжува посветената работа на реформите, дека се утврдуваат приоритети, се следи динамиката на нивното спроведување и се преземаат активности за подобро функционирање на институциите. Тоа се пораки што сме ги слушале од речиси сите досегашни влади, со различни политички пораки, но со слични ветувања за подобра иднина.
Секако, никој разумен не може да очекува државата да престане да се менува и унапредува. Но по толку години, граѓаните имаат право да прашаат: дали сè уште сме во транзиција затоа што не сме ја достигнале посакуваната цел или затоа што никој не успеал да воспостави систем што ќе функционира без постојано оправдување со нови реформи?
Транзицијата требаше да биде премин од една општествена и економска состојба во друга. Реформите требаше да бидат средството со кое ќе се изградат институции, правила и механизми што ќе обезбедат правна сигурност, економска стабилност, одговорно управување и еднакви можности за граѓаните. Но кога преминот трае повеќе од три децении, а резултатите сè уште се предмет на ветувања, тогаш проблемот не е само во недовршените реформи. Можеби треба да се запрашаме дали начинот на кој ги спроведуваме воопшто води кон посакуваната цел.
Тоа е како да градиме куќа во која истовремено живееме. Постојано доградуваме, менуваме делови, вложуваме нови средства, но никако да стигнеме до состојба во која ќе можеме нормално да живееме, а да остане само редовното одржување и неопходните поправки. Притоа, сметката за изградбата постојано ја плаќаат оние што живеат во куќата. Во нашиот случај, тоа се граѓаните, кои преку даноците ги финансираат институциите, реформските процеси и јавните политики, а со право очекуваат нивниот придонес да се претвори во подобри услови за живот.
Но дали некој навистина ја презема одговорноста за конечниот резултат? Или секоја нова власт добива можност повторно да ја започне приказната, да ги утврдува приоритетите, да најавува нови стратегии и реформи, а неуспесите да ги објаснува со наследените состојби?
Проблемот е што премногу често промената на политичките гарнитури ја претставуваме како промена на системот. Нови луѓе доаѓаат на функции, се менуваат раководни структури, се носат нови закони и се најавуваат нови програми. Но ако останат истите правила на функционирање, истите слабости во контролата, истото отсуство на одговорност и истата можност личниот интерес да биде над јавниот, тогаш кадровската промена не е системска реформа. Таа може да биде само промена на оние што управуваат со постојниот систем.
Токму тука се наметнува и прашањето за политичката одговорност. Јавната функција не е лична привилегија, ниту можност за обезбедување трајна лична сигурност. Таа е доверена обврска што подразбира одговорност пред граѓаните и отчетност за преземените задачи. Во јавноста со години постои перцепција дека дел од луѓето што влегуваат во политиката и јавните функции излегуваат од неа со значително подобрена лична и економска положба, додека граѓаните не можат да препознаат соодветно подобрување на институциите за кои тие плаќаат. Не е доволно оваа перцепција да се отфрли како незадоволство или политичка критика. Потребни се транспарентност, проверливост, контрола и институционална одговорност што ќе овозможат сомнежите да се потврдат или отфрлат со факти.
Не станува збор за осуда на поединци, ниту за барање сите што биле дел од политиката да бидат ставени под сомнеж. Станува збор за систем во кој никој не смее да биде надвор од правилата и во кој јавната функција мора да има јасно утврдени обврски, ограничувања и последици за неодговорното работење.
Затоа, можеби најважното прашање денес не е колку реформи сме започнале, туку дали имаме политичка и институционална способност да ја воспоставиме државата во која реформите нема да бидат изговор за нејзиното нефункционирање.
За таква промена не се доволни само нови политички имиња. Потребни се луѓе со знаење, професионален интегритет и чесни намери, но и систем што ќе им овозможи да работат независно од партиските и личните интереси. Потребни се институции што ќе ги штитат правилата, а не интересите на оние што во даден момент управуваат со нив. Потребни се механизми со кои резултатите ќе бидат мерливи, а одговорноста нема да завршува со политичка изјава или со заминување од функцијата.
Тоа е суштината на системската промена. Не е доволно да ги смениме луѓето ако правилата останат исти, но не е доволно ниту да донесеме нови правила ако нема кој доследно да ги спроведува. Системот мора да обезбеди рамнотежа меѓу стручноста, овластувањата, контролата и одговорноста. Само така ќе може да функционира независно од тоа кој е на власт.
Граѓаните не бараат држава без реформи. Бараат држава во која реформите ќе престанат да бидат ветување за иднината и ќе станат видлив резултат во сегашноста.
Тие не бараат невозможни работи. Бараат нивниот труд да има вредност, законите да важат подеднакво за сите, судските постапки да не се претвораат во долгогодишна неизвесност, институциите да работат во нивен интерес, а јавните средства да се трошат одговорно. Бараат нивните деца да имаат причина да ја градат својата иднина во сопствената држава.
Не треба да заборавиме дека граѓаните не се само корисници на државните услуги и финансиери на институциите. Тие се основата на државата, носители на нејзиниот економски и општествен развој и крајни оценувачи на успешноста на секоја јавна политика.
Можеби е време наместо уште еднаш да најавуваме нов почеток, да направиме сериозна процена што навистина сме изградиле, што не функционира и кои системски промени се неопходни за да излеземе од состојбата на постојана транзиција. Тоа не значи дека сите досегашни напори биле залудни, туку дека мораме да имаме храброст да ги препознаеме и исправиме грешките што нè задржуваат.
Европската интеграција, модернизацијата и реформските процеси имаат вистинска смисла само ако придонесуваат за создавање функционална држава. Целта не може да биде бескрајно приближување кон некаков посакуван модел, туку воспоставување систем во кој владеењето на правото, институционалната одговорност и достоинствениот живот на граѓаните ќе бидат секојдневна реалност.
Можеби токму затоа денес ни е потребна една поинаква политичка и општествена зрелост: да престанеме да ги мериме успесите според бројот на започнати процеси и да почнеме да ги мериме според резултатите што ги оставаат зад себе.
Транзицијата требаше да нè одведе до функционална држава, а не да стане трајна состојба во која граѓаните ќе чекаат таа конечно да почне да функционира.
Време е да престанеме да прашуваме кога ќе завршат реформите и да почнеме да бараме одговорност за тоа кога и како ќе почнеме да ги живееме нивните резултати.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
