Како ќе изгледа светот во 2050 година и дали ќе има доволно минерални суровини за потребите на економијата ќе зависи од одлуките што се носат денес. Ова е една од клучните пораки на извештајот „Future Prospects“, кој разгледува три можни сценарија за иднината на рударството.
Растечките потреби на енергетскиот, технолошкиот и одбранбениот сектор се испреплетуваат со геополитичкото ривалство, технолошките промени и зголемениот притисок врз екосистемите и локалните заедници. Во такви услови, прашањето не е само колку минерални суровини ќе бидат потребни, туку и како ќе се обезбедат и какви последици ќе има нивното ископување.
Во сите три сценарија посебно место има бакарот, чија достапност ќе биде важна за идните потреби. Извештајот е изработен од „Систематик“, ЕРМ и Меѓународниот совет за рударство и метали (ICMM).
За Македонија, ова отвора прашање за искористувањето на домашниот потенцијал. Иако земјата располага со бакар, повеќе проекти за рудници во минатото не добија зелено светло, а Иловица во моментов останува единствената инвестиција за оваа суровина. Така, прашањето за иднината на рударството во земјата во голема мера се сведува на дебатата за еден проект.
Најмоќните земји во светот високо на дневниот ред ја поставија дебатата за рударството и разговараат за идните можни сценарија за индустријата, особено за проектите за ископ на критичните суровини без кои не е можна зелената транзиција.
Сепак, кај нас во општеството поретко се води дебата на оваа тема. Последно, наспроти критиките кон актуелниот проект во Иловица од дел од активисти, од друга страна од локалната иницијатива „И здравје и работа“ посочија дека дискусијата за ваквите проекти треба да ги опфати сите релевантни прашања: можностите за инвестиции и вработување, придобивките за локалната економија, заштитата на водите и земјиштето, здравјето на населението и примената на современи технологии и стандарди.
„Иднината на рударството во Македонија треба да се разгледува низ призмата на знаењето, одговорноста, заштитата на здравјето и животната средина и можностите за одржлив економски развој. На граѓаните им се потребни точни информации, проверливи податоци и можност да ги разберат и потенцијалните придобивки и ризиците. Одлуките за вакви проекти треба да се носат врз основа на стручни процени, со почитување на законите и со соодветна институционална контрола. Само така може да се води дебата што придонесува за информирано одлучување и долгорочниот интерес на државата и граѓаните“, соопштија од иницијативата.
Додека кај нас дискусијата за иднината на рударството не е на задоволителното ниво, во светските анализи се разгледуваат три модели на иднината на оваа индустрија, земајќи ги предвид иновациите, стандардите за животната средина, геополитичката состојба…
Идеалното сценарио кое не е многу веројатно, наречено „Flywheel“, предвидува глобално поврзана рударска индустрија каде што технолошкиот напредок, транспарентните пазари и посилното управување помагаат да се задоволи побарувачката за минерали со помалку еколошки и социјални трошоци. Според овој модел, владите и компаниите соработуваат за диверзификација на синџирите на снабдување, забрзување на иновациите и подобрување на ефикасноста на ресурсите. Поедноставеното издавање дозволи би ги скратило временските рокови на проектите без да ја ослабне заштитата на животната средина, додека рударските проекти што покажуваат потврдени перформанси со ниско влијание би можеле да имаат корист од ценовни премии и поевтино финансирање. Потенцијалните придобивки се значителни. До 2050 година, сценариото предвидува 18% поголема побарувачка за бакар и вклучително 35% помала потрошувачка на вода, 18% помалку рудници и 25% помалку шумска сеча. Сепак, постигнувањето на тие резултати би барало одржлива меѓународна соработка и релативно стабилна геополитичка средина, услови коишто се неизвесни бидејќи земјите сè повеќе даваат приоритет на националната безбедност со минерали.
На другиот крај е сценариото „Fracture“, според кое светот е поделен на конкурентски блокови, каде што владите ја ставаат националната безбедност и економскиот развој пред меѓународната соработка. Извештајот сугерира дека светот би се поделил на безбедносни блокови кои би имале поголема државна интервенција, помалку нови технологии и би влијаеле врз здравјето на пазарот, животната средина и општеството. Ова би резултирало со 30% поголема потреба од бакар на глобално ниво, 70% поголема потрошувачка на вода, 25% повеќе рудници и 40% повеќе шумска сеча до 2050 година. Приватните инвеститори би се повлекувале поради ограничени иновации, би имало и застој во продуктивноста и строга државна контрола.
Меѓу овие две крајности се наоѓа сценариото „Space Race“ – сценарио во кое конкуренцијата меѓу големите сили го забрзува технолошкиот развој, додека ги дели пазарите на минерали по геополитички линии. Слично како трката за истражување на вселената од 20-тиот век, владите би ги насочиле инвестициите кон стратешките предности, поддржувајќи иновации што ги зајакнуваат домашните синџири на снабдување. Таа конкуренција би резултирала со сложен меѓународен пејзаж за движење на компаниите и инвеститорите. Некои региони би распоредиле напредни технологии за да ги намалат влијанијата од рударството, додека други би ги прошириле поштетните практики за екстракција за да обезбедат ресурси. Иако побарувачката за бакар би се совпаднала со сценариото „Fracture“, шумската сеча би се намалила за 3% до 2050 година, што покажува дека технолошкиот напредок би можел да донесе еколошки придобивки дури и без широко меѓународно усогласување.
