Не е доцна за пресврт – но демографската иднина мора да стане државен приоритет
Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економисрт во пензија
Една вест од почетокот на новата учебна година можеби на прв поглед изгледа како обична информација од областа на образованието. Околу 14.500 првачиња се запишани во учебната 2026/2027 година, а бројот не е конечен бидејќи уписот продолжува. Во исто време, Министерството известува дека годинава има околу 200 паралелки помалку во основното и 100 помалку во средното образование, а во 26 рурални училишта нема ниту еден запишан првач. Можеби овие податоци се дел од рационализацијата на училишната мрежа и подобрата организација на наставата, како што објаснува Министерството. Но тие истовремено се и сериозен сигнал дека демографската слика на Македонија продолжува да се менува.
Не треба да брзаме со заклучок дека секоја намалена паралелка значи помалку деца поради иселување или намален наталитет. За тоа се потребни целосни и прецизни податоци. Но тешко е човек да не се запраша што стои зад разликата меѓу 19.031 дете родено во Македонија во 2020 година и околу 14.500 првачиња што денес се запишуваат во прво одделение. Таа разлика не може автоматски да се прогласи за број на иселени деца, бидејќи во неа можат да имаат удел повеќе фактори. Но доволно е голема за да поставиме едно сериозно прашање: каде се децата што ги нема во нашите училници?
Одговорот не може да се бара само во училиштата, туку во пошироката демографска слика. Последниот попис веќе покажа дека бројот на луѓето кои реално живеат во Македонија е значително помал од бројките со кои долго време опериравме. Тој податок не треба само да го констатираме, туку да го разбереме како предупредување дека прашањето не е само колку жители имаме денес, туку колку млади луѓе, семејства и деца ќе имаме утре.
Кога едно училиште во рурална средина останува без првачиња, можеби е рационално тоа училиште да се затвори или учениците да се префрлат во поголемо централно училиште. Но ако таквите случаи се множат, празното училиште веќе не е само образовен проблем. Тоа станува симбол на населено место со сè помалку млади луѓе, семејства и иднина. Денес имаме помалку првачиња, утре помалку средношколци и студенти, а потоа помалку работоспособно население. Она што денес изгледа како демографски податок утре станува економски, социјален и пензиски проблем.
Затоа Македонија не смее демографијата да ја третира како споредна тема. Без доволно млади луѓе нема доволно работна сила, без доволно работна сила нема доволно економска динамика, а со помалку економски активни граѓани расте товарот врз оние што работат и создаваат. Последиците се чувствуваат во пензискиот систем, здравството, образованието, социјалната заштита и способноста на државата да ги финансира сопствените потреби.
Можеби најголемата грешка би била денес да се расправаме само за тоа кој е виновен за бројките. Но исто толку погрешно би било одговорноста да ја релативизираме со констатацијата дека „сите сме виновни“. Сите ја делиме одговорноста за државата затоа што сите сме нејзини граѓани, но не ја делиме еднакво одговорноста за нејзината состојба. Граѓанинот нема исто влијание како владата, парламентот или институциите што располагаат со информации, буџети и инструменти за креирање политики.
Затоа главната одговорност треба да ја носат оние што со години имале можност да ги следат податоците, да ги препознаат тенденциите и да реагираат. Не може од носителите на јавната власт да бараме да ја предвидат секоја иднина, но можеме да бараме да ги препознаат проблемите кога предупредувачките знаци веќе постојат. Демографското празнење не се случи преку ноќ. Со години имавме податоци за намалување на наталитетот, стареење на населението, иселување на младите, празнење на руралните средини и намалување на бројот на ученици. Прашањето затоа не е само дали некој можел да го предвиди проблемот, туку што направил кога тој веќе почнал да се гледа.
Ако не сме ги имале податоците навреме, тогаш имаме проблем со статистичкиот систем. Ако сме ги имале, а не сме ги користеле за навремено креирање политики, тогаш проблемот е во начинот на управување со државата. Граѓаните можат да разберат превид, грешка или незнаење. Потешко е да се прифати кога постоеле информации, а не постоела навремена реакција.
Токму затоа е потребно Македонија да премине од статистика што само ја констатира состојбата кон статистика што ќе овозможи навремено препознавање на негативните тенденции. Не е доволно еднаш на десет години да дознаеме колку жители има државата. Потребно е континуирано да знаеме каде се намалува бројот на новородени, каде се иселуваат младите семејства, каде старее населението, каде се намалува бројот на ученици и каде се создава недостиг од работоспособно население. Таквата статистика не треба само да ни каже што се случило, туку навреме да ни покаже што почнува да се случува.
Тоа е суштината на идејата за жива статистика. Ако државата пет години порано знае дека одредена општина останува без млади семејства, тогаш има време за реакција. Ако знае дека младите масовно заминуваат, има време да ги бара причините и да ги менува политиките. Ако знае дека бројот на новородени континуирано се намалува, не треба да чека училиштата да останат без првачиња за да сфати дека нешто сериозно се случува.
Но статистиката сама по себе нема да го реши проблемот. Таа е услов за навремено дејствување. Потребна е долгорочна државна демографска политика која нема да се менува со секоја промена на власта и нема да се сведува на поединечни мерки и повремени кампањи. Младите не можеме да ги задржиме со повици да останат ако не им понудиме услови поради кои самите ќе сакаат да останат. Потребни се пристојни и предвидливи работни места, достапно домување, квалитетно образование, функционално здравство, сигурност, правна држава и чувство дека трудот и знаењето се вреднувани.
Не треба да се залажуваме дека демографскиот проблем може брзо да се реши. Она што со години се губело не може да се врати со една мерка. Но токму затоа треба да почнеме веднаш: прво да го запреме негативниот тренд, потоа да го стабилизираме бројот на населението, а дури потоа да размислуваме за негово зголемување. Тоа е можно ако демографијата конечно стане државен приоритет, а не тема што се појавува само кога ќе се објават нови загрижувачки статистички податоци.
Македонија можеби ја губи младоста, но не ја изгубила иднината. Сè уште имаме млади луѓе кои сакаат да создаваат, семејства кои сакаат да останат и можност да ја менуваме состојбата. Прашањето е дали ќе им понудиме причина да останат и да ја градат својата иднина овде.
Не треба да чекаме следниот попис за повторно да констатираме колку сме помалку. Не треба ни да чекаме уште стотици празни училници за да сфатиме дека проблемот е сериозен. Треба денес да ја прочитаме пораката што ни ја испраќаат бројките и да дејствуваме додека сè уште можеме да влијаеме врз нив.
Зашто најголемата демографска опасност не е само тоа што денес имаме помалку деца. Најголемата опасност е ако продолжиме да го мериме нивното исчезнување, а не преземаме доволно за да го спречиме.
Не е доцна за пресврт. Но за тоа веќе не е доволно да знаеме колку нè има. Мора да знаеме каде одиме – и навреме да одлучиме каде сакаме да стигнеме.
